Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Stworzenie, cel istnienia, śmierć i życie po śmierci

Tom I — teksty o stworzeniu człowieka

Nota redakcyjna

Ten tom rozpoczyna większy zbiór przekładów sumeryjskich i akadyjskich dotyczących człowieka: jego stworzenia, przeznaczenia, śmierci i losu pośmiertnego. Teksty są zachowane w wielu kopiach i często fragmentarycznie. Przekład jest surowy i roboczy; zachowuje powtórzenia, luki oraz niepewne rekonstrukcje.

Oznaczenia:

• [ … ] — luka lub tekst uszkodzony;
• (?) — odczytanie albo interpretacja niepewna;
• [rekonstrukcja] — uzupełnienie wynikające z kontekstu lub paralelnego rękopisu.

Nie jest to przekład jednej tabliczki. To kompilacja kilku niezależnych utworów, które mówią o stworzeniu człowieka i jego miejscu w kosmosie.

1. Atra-hasis — stworzenie człowieka

Bunt bogów

Kiedy bogowie wykonywali pracę zamiast człowieka i dźwigali jego ciężary, ciężar bogów był zbyt wielki, praca zbyt trudna, trud zbyt wielki. Wielcy Anunnaki kazali Igigi dźwigać ciężar siedmiokrotnie.

Bogowie kopali kanały i oczyszczali koryta rzek. Pracowali dzień i noc. Przez trzy tysiące sześćset lat znosili ciężką pracę. Wtedy zaczęli jęczeć i wzajemnie się oskarżać:

„Stańmy przed naszym panem, komornikiem, i sprawmy, by uwolnił nas od ciężkiej pracy! Chodźcie, ponieśmy Ellila, doradcę bogów i wojownika, z jego siedziby!”.

Podpalili swoje narzędzia, odłożyli łopaty i ruszyli do bramy siedziby Ellila. Otoczyli jego dom. Nusku obudził swojego pana:

„Mój panie, twój dom jest otoczony! Tłum krąży wokół twojej bramy!”.

Ellil przywołał Anu i Enkiego. Igigi wyjaśnili:

„Każdy z nas, bogów, wypowiedział wojnę! Przerwaliśmy kopanie. Ciężar jest nadmierny i zabija nas. Nasza praca jest zbyt trudna, trud zbyt wielki!”.

Wtedy Enki przemówił:

„Dlaczego ich obwiniamy? Ich praca była zbyt trudna, ich trud zbyt wielki. Niech Belet-ili, bogini łona, stworzy człowieka pierwotnego, aby dźwigał jarzmo. Niech człowiek dźwiga pracę Ellila i ciężar bogów!”.

Materia człowieka

Wezwano Nintu, mądrą Mami, położną bogów:

„Ty jesteś boginią łona, stwórczynią ludzkości! Stwórz człowieka pierwotnego, aby dźwigał jarzmo!”.

Nintu odpowiedziała:

„Nie godzi się, abym sama go stworzyła. Dzieło należy do Enkiego; on oczyszcza wszystko. Jeśli da mi glinę, wykonam to dzieło”.

Enki przemówił do wielkich bogów:

„Pierwszego, siódmego i piętnastego dnia miesiąca dokonam oczyszczenia przez obmycie. Następnie należy zabić jednego boga. Bogowie zostaną oczyszczeni przez zanurzenie. Nintu zmiesza glinę z jego ciałem i krwią. W glinie zostaną zmieszani bóg i człowiek.

Niech odtąd na zawsze rozbrzmiewa bęben! Niech z ciała boga powstanie duch. Niech zostanie ogłoszony jego żywym znakiem, aby nie zapomniano zabitego boga!”.

W zgromadzeniu wielkich Anunnaki odpowiedziano: „Tak!”.

Ilawelę, boga obdarzonego rozumem, zabito w zgromadzeniu bogów. Nintu zmieszała glinę z jego ciałem i krwią. Z ciała boga powstał duch.

Mami przemówiła:

„Wykonałam dokładnie pracę, którą mi nakazaliście. Zabito boga wraz z jego rozumem. Uwolniłam was od ciężkiej pracy i nałożyłam wasz ciężar na człowieka. Obdarzyliście ludzkość hałasem. Zerwałam więzy i dałam wolność!”.

Bogowie ucałowali jej stopy:

„Nazywaliśmy cię Mami, lecz odtąd twoje imię będzie brzmiało: Pani wszystkich bogów!”.

Narodziny ludzi

Enki i Mami weszli do komnaty przeznaczenia. Zgromadziły się boginie łona. Enki podeptał glinę w obecności Mami. Mami recytowała zaklęcie. Oderwała czternaście kawałków gliny: siedem po prawej stronie i siedem po lewej. Pomiędzy nimi położyła cegłę z mułu.

Przywołała siedem bogiń łona i siedem innych. Siedem stworzyło mężczyzn, siedem stworzyło kobiety. Bogini łona była stwórczynią losu.

Mami ustanowiła obyczaje dla ludzi:

„W domu kobiety rodzącej należy położyć cegłę z mułu. Należy czcić Belet-ili, mądrą Mami. Położna niech raduje się w domu kobiety rodzącej. Kiedy kobieta urodzi dziecko, matka dziecka niech odłączy się od [ … ].

Gdziekolwiek kobieta rodzi, niech zostanie położona cegła z mułu. Niech Nintu, bogini łona, będzie czczona”.

Ograniczenie życia

Później hałas ludzi stał się wielki. Ellil nie mógł spać. Bogowie zesłali chorobę, głód i suszę. Kiedy ludzie nadal się rozmnażali, bogowie postanowili zesłać potop.

Enki ostrzegł Atra-hasisa przez trzcinową ścianę:

„Zburz dom i zbuduj łódź. Porzuć własność i ocal życie. Wprowadź do łodzi nasienie wszelkich istot żywych”.

Po potopie Ellil zapytał:

„Jakakolwiek żywa istota ocalała? Żaden człowiek nie powinien przeżyć zagłady!”.

Enki odpowiedział:

„Niech grzesznik poniesie karę za swój grzech, a przestępca za swoje przestępstwo. Lecz bądź łagodny, aby nie wszystko zostało zniszczone. Zamiast potopu niech pojawi się lew, wilk, głód albo choroba. Nie niszcz wszystkiego!”.

Następnie bogowie ustanowili środki ograniczające liczbę ludzi: bezpłodność, śmiertelność, choroby, demonów porywających dzieci oraz kobiety, które nie mogły rodzić.

Sens stworzenia według „Atra-hasisa”: człowiek został stworzony, aby przejąć od bogów pracę, dźwigać ciężar, uprawiać ziemię, utrzymywać świątynie i dostarczać bogom ofiar. Jego śmiertelność jest częścią później ustanowionego porządku świata.

2. Enki i Ninmah — stworzenie człowieka i ludzkie ułomności

Początek

W czasach, gdy nie było jeszcze człowieka, gdy bogowie wykonywali pracę, Enki leżał w głębi Apsu, miejscu snu, z którego nie budził się.

Bogowie kopali kanały, oczyszczali rowy i dźwigali swoje ciężary. Boginie łona cierpiały z powodu tej pracy. Zwróciły się do Nammu, pramatki:

„Przywołaj swojego syna Enkiego. Niech stworzy dla nas człowieka, abyśmy mogły uwolnić bogów od ich pracy!”.

Nammu poszła do Enkiego i powiedziała:

„Mój synu, wstań ze swojego łoża! Wykonaj dzieło mądrości. Stwórz zastępców dla bogów, aby mogli zrzucić z siebie ciężką pracę!”.

Enki wstał i przemówił:

„Matko, dzieło, o którym mówisz, zostanie wykonane. Niech Ninmah będzie twoją pomocą. Niech boginie łona ukształtują glinę”.

Ukształtowanie ludzi

Nammu i boginie łona zmieszały glinę z ziemi nad Apsu. Ninmah odrywała kawałki gliny i kształtowała ludzi. Enki wyznaczał im los.

Ninmah stworzyła pierwszego człowieka, lecz jego ręce były słabe. Nie mógł ich podnieść. Enki wyznaczył mu los: miał służyć królowi.

Stworzyła drugiego człowieka, który nie widział. Enki wyznaczył mu los: miał być muzykiem.

Stworzyła człowieka, który nie mógł chodzić. Enki wyznaczył mu los: miał służyć w pałacu.

Stworzyła człowieka, który nie mógł powstrzymać moczu. Enki oczyścił go i wyznaczył mu los w obecności króla.

Stworzyła kobietę, która nie mogła rodzić. Enki wyznaczył jej los: miała należeć do domu kobiet.

Stworzyła człowieka bez płci. Enki wyznaczył mu los, aby stał przed królem.

Ninmah powiedziała:

„Człowiek, którego stworzyłam, nie ma dobrego ani złego losu”.

Enki odpowiedział:

„Ja również wyznaczę los temu, którego ty stworzysz”.

Próba Enkiego

Enki sporządził własną figurę z gliny:

„Niech Ninmah wyznaczy jej los!”.

Ninmah spojrzała na figurę, lecz nie potrafiła jej poruszyć. Nie mogła usiąść ani wstać. Nie mogła jeść ani pić. Nie mogła mówić ani wydawać dźwięku.

Ninmah powiedziała:

„Człowiek, którego stworzyłeś, nie żyje!”.

Enki odpowiedział:

„Jeśli twoje dzieło ma być dobre, to moje również może być dobre. Jeśli twoje dzieło jest złe, moje również może być złe. To, co jest złe albo dobre, zależy od wyznaczonego losu”.

[Zakończenie jest fragmentaryczne.]

Sens utworu: stworzenie człowieka nie jest wyłącznie aktem fizycznego powstania. Stworzenie oznacza również wyznaczenie funkcji, ograniczenia ciała i przydzielenie miejsca w społeczeństwie. Człowiek nie jest całkowicie samodzielny; jego los zostaje wyznaczony przez bogów.

3. Enūma eliš — stworzenie człowieka z krwi Kingu

Zwycięstwo Marduka

Kiedy Marduk pokonał Tiamat, rozciął jej ciało i podzielił je na dwoje. Z jednej połowy uczynił niebo, z drugiej ziemię. Ustanowił miejsca dla bogów, wyznaczył im gwiazdy i drogi na niebie. Zbudował bramy, zawiesił rygle i stworzył Apsu jako miejsce przebywania Ea.

Ustanowił księżyc, aby wyznaczał dni. Słońcu nakazał chodzić swoją drogą. Uporządkował czasy, miesiące i pory roku.

Kiedy bogowie zobaczyli jego dzieło, przyjęli jego władzę. Marduk stworzył wielkie stacje dla bogów i ustanowił ich miejsca kultu.

Narada bogów

Bogowie powiedzieli:

„Marduk jest naszym królem. Ustanówmy mu imię i wynieśmy jego władzę!”.

Marduk odpowiedział:

„Stworzę człowieka. Niech człowiek nosi ciężar bogów, aby bogowie mogli odpoczywać”.

Bogowie pojmali Kingu, przywódcę wojsk Tiamat. Związali go i postawili przed Ea.

Z jego krwi Ea stworzył ludzkość:

„Niech z jego krwi powstanie człowiek! Niech zostanie nałożona na niego służba bogom, aby oni mogli odpocząć!”.

Bogowie odpowiedzieli:

„Niech będzie tak!”.

Sens stworzenia według „Enūma eliš”: człowiek powstaje z krwi zbuntowanego boga. Jest stworzeniem związanym z przemocą kosmiczną i obowiązkiem służby. Ma utrzymywać świątynie, wykonywać pracę i dostarczać bogom kultu oraz ofiar.

4. Eridu Genesis — człowiek, miasto i porządek świata

Początek świata

Po tym, jak niebo zostało oddzielone od ziemi, a ziemia została ustanowiona, bogowie wyznaczyli losy. An, Enlil, Enki i Ninmah ustanowili porządek.

Enki ustanowił oczyszczanie Apsu. Nadano imiona miastom i świętym miejscom. Najpierw Eridu otrzymało królewskość. Potem królewskość została przeniesiona do Bad-tibiry, następnie do Laraka, Sipparu i Szuruppak.

Ludzie zostali stworzeni, aby uprawiać ziemię, wykonywać pracę i utrzymywać porządek bogów.

Fragment dotyczący potopu:

„Po ustanowieniu królewskości i po tym, jak miasta zostały założone, bogowie postanowili zesłać potop. Ziusudra, król i człowiek pobożny, służył bogom. Stał przy ścianie i usłyszał słowo boga. Otrzymał rozkaz, aby ocalić nasienie ludzkości i wszystkich żywych stworzeń”.

[Znaczna część tekstu jest uszkodzona.]

Zakończenie: po potopie Ziusudra otrzymuje życie podobne do życia bogów i zostaje osadzony w miejscu, gdzie wschodzi słońce.

5. Pieśń o stworzeniu motyki

Na początku Enlil oddzielił niebo od ziemi. Niebo zabrał An, ziemię przekazał Enlilowi. Bogowie przebywali na górze, lecz człowiek nie został jeszcze wydobyty z ziemi.

Enlil ustanowił motykę. Motyka miała złotą głowę, a jej ostrze było wykonane z lapis lazuli. Uderzył nią w ziemię.

Z otworu w ziemi wyszli ludzie. Wychodzili jeden za drugim, jakby byli roślinami. Enlil przekazał im motykę i nakazał im pracować.

Mieli wznosić miasta, kopać kanały, uprawiać pola i ustanawiać porządek kraju.

Sens utworu: człowiek jest związany z ziemią i pracą. Nie pojawia się jako niezależny władca świata, lecz jako istota wydobyta z ziemi i przeznaczona do pracy w uporządkowanym kraju.

6. Porównanie motywów stworzenia człowieka

7. Wnioski dotyczące celu człowieka

W tych tekstach człowiek nie został stworzony przede wszystkim po to, aby osiągnąć nieśmiertelność. Jego podstawowym zadaniem jest:

• wykonywać pracę, której nie chcą już wykonywać bogowie;
• uprawiać ziemię i budować kanały;
• utrzymywać świątynie i miasta;
• dostarczać bogom pożywienia rytualnego;
• podtrzymywać porządek ustanowiony przez bogów;
• żyć w rodzinie, mieście i wspólnocie;
• przyjąć śmierć jako granicę ludzkiego przeznaczenia.

Nie ma jednego mezopotamskiego tekstu, który przedstawiałby „cel życia” w sensie późniejszej filozofii. Cel człowieka jest ujmowany funkcjonalnie: człowiek ma wykonywać pracę, utrzymywać kult i zachowywać porządek świata.

Następny tom

Drugi tom powinien obejmować śmierć i los po śmierci:

1. „Ze zejściem Inanny do świata podziemnego”;
2. „Ze zejściem Isztar do świata podziemnego”;
3. „Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny”;
4. „Nergal i Ereškigal”;
5. opisy Kur/Irkalli;
6. zaklęcia i rytuały dotyczące duchów zmarłych;
7. lamentacje pogrzebowe i rytuał kispu;
8. „Teodyceę babilońską” i „Dialog pesymizmu” — jako teksty o cierpieniu, sensie życia i granicach ludzkiego poznania.

Podstawa opracowania

Teksty zestawiono na podstawie współczesnych wydań kompozytnych literatury sumeryjskiej i akadyjskiej, w szczególności opracowań „Atra-hasisa”, „Enūma eliš”, „Enki i Ninmah”, „Eridu Genesis” oraz „Pieśni o stworzeniu motyki”. Dla porównania tekstu kosmologicznego wykorzystuje się także opracowanie Wayne’a Horowitza Mesopotamian Cosmic Geography, które omawia mezopotamskie wyobrażenia nieba, ziemi, Apsu, świata podziemnego i poziomów kosmosu 1 2.