Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Śmierć, świat podziemny i los zmarłych

Tom III — świat podziemny i los zmarłych

Korekta numeracji: ten tom odpowiada części III planowanego kompendium: „Świat podziemny i los zmarłych”.

Uwaga. Teksty mezopotamskie nie przedstawiają jednej, jednolitej doktryny życia po śmierci. Sumeryjska Kur, akadyjska Irkalla i „Kraj, z którego nie ma powrotu” są opisywane różnie w zależności od utworu. Poniższe przekłady są surowe, zachowują powtórzenia, luki i warianty.

1. Zejście Inanny do świata podziemnego

Decyzja bogini

Z wielkiego nieba Inanna skierowała myśl ku wielkiej ziemi. Z nieba skierowała myśl ku światu podziemnemu. Pani porzuciła niebo, porzuciła ziemię, porzuciła swoje urzędy i zeszła do świata podziemnego.

Porzuciła świątynię E-ana w Uruk, porzuciła świątynię w Badtibirze, porzuciła świątynię w Zabalamie, porzuciła świątynię w Umma, porzuciła świątynię w Akkadzie. Zebrała swoje moce i ozdoby:

• koronę na głowie;
• miarę lapis lazuli na szyi;
• podwójne paciorki na piersi;
• pierścień na dłoni;
• napierśnik na piersi;
• szatę królewską;
• maść na oczach.

Powiedziała do swojej służebnicy Ninshubur:

„Ninshubur, moja wierna służebnico, moja opiekunko słów, moja posłanniczko pomyślnych słów! Kiedy zejdę do świata podziemnego, lamentuj nade mną na ruinach. Uderzaj w bęben w zgromadzeniach. Udaj się do Ekur, świątyni Enlila. Błagaj go:

«Nie pozwól, aby twoja córka została zabita w świecie podziemnym! Nie pozwól, aby twoje srebro zostało pokryte ziemią! Nie pozwól, aby twój lapis lazuli został rozbity na kamienie! Nie pozwól, aby twoje drewno zostało pocięte na trzcinę! Nie pozwól, aby Inanna została zabita w świecie podziemnym!».

Jeśli Enlil ci nie pomoże, idź do Ur i błagaj Nannę. Jeśli Nanna ci nie pomoże, idź do Eridu i błagaj Enkiego. On zna pożywienie życia i wodę życia. Nie pozwól, aby twoja pani została zabita!”.

Siedem bram

Inanna przybyła do pałacu świata podziemnego. Zapukała do bramy i powiedziała:

„Otwórz bramę, odźwierny! Otwórz bramę! Chcę wejść!”.

Odźwierny zapytał:

„Kim jesteś?”.

„Jestem Inanna, zmierzam na wschód”.

„Dlaczego przybyłaś do świata podziemnego?”.

„Z powodu mojej starszej siostry Ereškigal, która zmarła. Chcę uczestniczyć w jej obrzędach pogrzebowych”.

Odźwierny odpowiedział:

„Poczekaj, Inanno. Pójdę i zawiadomię moją panią Ereškigal”.

Ereškigal powiedziała:

„Idź. Otwórz przed nią siedem bram świata podziemnego. Niech wprowadzą ją zgodnie z obyczajem”.

Przy pierwszej bramie zdjęto z Inanny koronę. Zapytała:

„Dlaczego?”.

„Milcz, Inanno. Takie są prawa świata podziemnego”.

Przy drugiej bramie zdjęto jej miarę lapis lazuli z szyi. Przy trzeciej odebrano jej podwójne paciorki z piersi. Przy czwartej zabrano pierścień z dłoni. Przy piątej odebrano napierśnik. Przy szóstej zabrano szatę królewską. Przy siódmej odebrano maść z oczu.

Inanna pytała przy każdej bramie:

„Dlaczego odbieracie mi to?”.

Odźwierny odpowiadał:

„Milcz, Inanno. Takie są prawa świata podziemnego”.

Śmierć Inanny

Kiedy Inanna stanęła przed Ereškigal, Ereškigal spojrzała na nią spojrzeniem śmierci. Inanna stała się trupem. Powieszono ją na haku.

Przez trzy dni i trzy noce Ninshubur czekała. Kiedy Inanna nie wróciła, poszła do Enlila. Enlil odpowiedział:

„Moja córka chciała wielkich rzeczy. Zeszła do świata podziemnego. Niech sama poniesie swój los”.

Ninshubur udała się do Nanny. Nanna odpowiedział:

„Moja córka chciała wielkich rzeczy. Zeszła do świata podziemnego. Niech sama poniesie swój los”.

Ninshubur udała się do Enkiego. Enki powiedział:

„Co uczyniła moja córka?”.

Z brudu spod swoich paznokci stworzył dwóch bezpłciowych posłańców, kurdów. Dał im pożywienie życia i wodę życia.

„Idźcie do świata podziemnego. Niech Ereškigal cierpi z powodu swoich wnętrzności. Niech nie przyjmie żadnego pocieszenia. Kiedy zacznie narzekać: «Biada mojemu wnętrzu!», odpowiecie: «Biada twojemu wnętrzu!». Nie proście o dar. Proście o ciało zawieszone na haku”.

Posłańcy weszli do świata podziemnego. Ereškigal cierpiała:

„Biada mojemu wnętrzu!”.

Odpowiedzieli:

„Biada twojemu wnętrzu!”.

Ereškigal powiedziała:

„Kim jesteście, którzy cierpicie razem ze mną?”.

„Jesteśmy tacy jak ty. Nie chcemy złota ani srebra. Nie chcemy darów. Daj nam ciało zawieszone na haku”.

Ereškigal oddała im ciało Inanny. Posłańcy pokropili je wodą życia i dali jej pożywienie życia. Inanna powstała.

Zastępstwo za Inannę

Inanna chciała wyjść ze świata podziemnego. Demony świata podziemnego powiedziały:

„Nikt nie opuszcza świata podziemnego bez zastępstwa. Jeśli Inanna ma wrócić, ktoś musi wejść za nią”.

Demony szły z Inanną. Inanna oddawała im swoich służących, lecz nie pozwalała zabrać Ninshubur. W końcu przybyła do Uruk. Zobaczyła Dumuzi siedzącego na tronie w bogatej szacie.

Inanna powiedziała:

„To on! Zabierzcie go!”.

Dumuzi płakał:

„Moja siostro, nie oddaj mnie! Pozwól mi pójść do Utu, mojego szwagra. Niech Utu przemieni moje ręce i nogi, niech sprawi, abym nie został zabrany!”.

Dumuzi uciekł do swojej siostry Gesztinanny. Demony przybyły za nim. Dumuzi i Gesztinanna płakali. W końcu Dumuzi został zabrany do świata podziemnego.

Inanna i Gesztinanna zawarły układ: Dumuzi miał przebywać w świecie podziemnym przez część roku, a Gesztinanna miała go zastępować przez pozostałą część.

Znaczenie utworu: zejście Inanny nie jest opisem „nieba” i „piekła” w sensie późniejszych religii. Świat podziemny jest państwem zmarłych z własnymi bramami, prawami, urzędnikami i władczynią. Nawet bogini nie może opuścić go bez zapłaty i bez ustanowienia zastępstwa.

2. Zejście Isztar do świata podziemnego

Przybycie Isztar

Isztar, Pani Nieba, zwróciła uwagę na Krainę Bez Powrotu. Postanowiła zejść do domu, z którego nie wraca się.

Przybyła do bramy świata podziemnego i powiedziała do odźwiernego:

„Otwórz bramę! Otwórz bramę, abym mogła wejść. Jeśli nie otworzysz, rozbiję drzwi, złamię rygiel, uderzę w ściany i wyprowadzę zmarłych. Zmarli powstaną i będą jeść z żywymi. Wtedy będzie więcej zmarłych niż żywych!”.

Odźwierny udał się do Ereškigal:

„Przybyła tutaj twoja siostra Isztar. Chce wejść i zobaczyć twoje oblicze”.

Ereškigal odpowiedziała:

„Otwórz jej bramę, lecz postępuj według dawnego obyczaju”.

Odebranie ozdób

Przy pierwszej bramie odebrano Isztar koronę. Przy drugiej zdjęto kolczyki. Przy trzeciej zabrano naszyjnik. Przy czwartej odebrano ozdoby piersi. Przy piątej zdjęto pas z kamieni. Przy szóstej zabrano bransolety z dłoni i stóp. Przy siódmej zdjęto ostatnią szatę.

Isztar pytała:

„Dlaczego?”.

Odźwierny odpowiadał:

„Takie są prawa pani świata podziemnego”.

Kiedy Isztar stanęła przed Ereškigal, Ereškigal spojrzała na nią spojrzeniem śmierci. Isztar stała się trupem i została zawieszona na haku.

Skutki nieobecności Isztar

Kiedy Isztar zeszła do świata podziemnego, na ziemi ustało pożądanie. Mężczyzna nie zbliżał się do kobiety, kobieta nie zbliżała się do mężczyzny. Zwierzęta nie rozmnażały się. Żadne żywe stworzenie nie rodziło.

Papsukkal, sługa bogów, zapłakał przed Ea. Ea stworzył istotę o wyglądzie eunucha. Dał jej pożywienie życia i wodę życia. Posłał ją do świata podziemnego.

Istota udała się do Ereškigal i zaczęła powtarzać jej lament:

„Biada mojemu wnętrzu!”.

Ereškigal powiedziała:

„Jesteś podobny do mnie. Czego chcesz?”.

„Chcę ciała wiszącego na haku”.

Pokropiono ciało Isztar wodą życia. Isztar powróciła. Demony udały się za nią i żądały zastępstwa.

[Zakończenie zachowane jest fragmentarycznie.]

3. Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny

Przedmioty Gilgamesza

Drzewo, które wyrosło nad brzegiem Eufratu, zostało wyrwane przez burzę. Inanna zabrała je do Uruk i posadziła w swoim ogrodzie:

„Kiedy wyrosnę, sporządzę z niego tron i łoże”.

Lecz u korzeni drzewa zagnieździł się wąż, w koronie ptak Anzu założył gniazdo, a w środku mieszkała demonica lilitu.

Gilgamesz usłyszał płacz Inanny. Poszedł do drzewa, zabił węża, wypędził ptaka i demonicy. Ściął drzewo i przekazał je Inannie.

Z korzenia drzewa sporządził przedmiot zwany pukku, a z jego gałęzi przedmiot zwany mikku.

Utrata pukku i mikku

Gilgamesz bawił się nimi, lecz pukku i mikku wpadły do świata podziemnego. Gilgamesz próbował je odzyskać:

„Kto sprowadzi pukku do góry? Kto sprowadzi mikku do góry?”.

Enkidu odpowiedział:

„Ja sprowadzę je do góry”.

Gilgamesz ostrzegł go:

„Jeśli wejdziesz do świata podziemnego, nie ubieraj się w czyste szaty. Nie namaszczaj się wonnym olejem. Nie zakładaj sandałów. Nie podnoś broni. Nie całuj żony, nie bij syna, nie całuj córki. Nie podchodź do świętej kobiety. Nie krzycz: «To moje!». Zachowaj się jak zmarły, aby świat podziemny cię nie zatrzymał!”.

Enkidu nie posłuchał. Ubrał się w czystą szatę, namaścił wonnym olejem, założył sandały, wziął broń, całował żonę i dzieci. Świat podziemny zatrzymał go.

Skarga Gilgamesza

Gilgamesz udał się do bogów:

„Ojcze Enki, moje pukku i mikku wpadły do świata podziemnego, a Enkidu poszedł je odzyskać. Świat podziemny zatrzymał Enkidu. Nie mogę go sprowadzić z powrotem!”.

Enki odpowiedział:

„Niech Utu otworzy dla niego szczelinę w ziemi. Niech jego duch wyjdzie na górę”.

Enkidu wyszedł ze świata podziemnego i stanął przed Gilgameszem.

Rozmowa ze zmarłym

Gilgamesz zapytał:

„Powiedz mi, Enkidu, jak jest w świecie podziemnym. Jeśli powiesz mi, niech twoje ciało nie zgnije. Jeśli powiesz mi, niech twój duch nie zniknie!”.

Enkidu odpowiedział:

„Nie mogę ci powiedzieć, mój przyjacielu. Jeśli powiem ci, jak jest w świecie podziemnym, usiądziesz i będziesz płakał”.

„Powiedz mi!”.

„Ciało, które dotykałeś i którego serce cieszyło się tobą, jest teraz zjadane przez robaki jak stara szata. Ciało, które całowałeś, jest teraz pokryte kurzem. Wszyscy, którzy zmarli, leżą w ciemności”.

Gilgamesz pytał o losy różnych zmarłych:

„Czy ten, który miał wielu synów, ma lepszy los?”.

„Leży jak wojownik; ojciec i matka stoją przy jego głowie, a żona obejmuje jego stopy”.

„A ten, który miał jednego syna?”.

„Pije wodę z dzbana zawieszonego na kołku”.

„A ten, który nie miał syna?”.

„Jak gliniany garnek, którego nikt nie chce, jest wyrzucany”.

„A ten, którego nie pochowano?”.

„Jego duch błąka się po ulicach; nie ma odpoczynku”.

Sens tekstu: los po śmierci zależy nie tylko od statusu osoby, ale również od pogrzebu, potomstwa i pamięci żywych. Zmarły potrzebuje pochówku i ofiar. Świat podziemny nie jest nagrodą za moralne życie; jest wspólnym losem zmarłych, choć nie wszyscy zmarli cierpią w równym stopniu.

4. Nergal i Ereškigal

Obelga

Bogowie zebrali się na uczcie, lecz Ereškigal, pani świata podziemnego, nie mogła przybyć do nieba. Posłała swojego posłańca Namtara:

„Idź i odbierz mi należny szacunek. Niech bogowie wstaną przed tobą”.

Kiedy Namtar przybył, wszyscy bogowie wstali — z wyjątkiem Nergala. Nergal nie oddał mu czci.

Ereškigal rozgniewała się:

„Niech Nergal przyjdzie do mnie, abym mogła wymierzyć mu karę!”.

Ea dowiedział się o tym i ostrzegł Nergala:

„Nie idź sam. Weź ze sobą czternaście istot, aby mogły otwierać bramy świata podziemnego”.

Zejście Nergala

Nergal przybył do bramy świata podziemnego. Dał odźwiernemu dary i przeszedł przez kolejne bramy. Każdą z nich otwierały istoty, które mu towarzyszyły.

Stanął przed Ereškigal. Ereškigal spojrzała na niego i chciała go zatrzymać. Nergal jednak chwycił ją za włosy, powalił ją i przez siedem dni i siedem nocy przebywał z nią.

Ósmego dnia Nergal uciekł do nieba. Ereškigal płakała:

„Jeśli nie powróci, otworzę bramy świata podziemnego. Wypuszczę zmarłych, aby zjedli żywych. Wtedy będzie więcej zmarłych niż żywych!”.

Nergal powrócił do świata podziemnego. Ereškigal uczyniła go swoim królem i małżonkiem.

Sens tekstu: świat podziemny ma własną władzę i nie może być bezkarnie naruszany przez bogów nieba. Nergal nie „zbawia” zmarłych; obejmuje władzę nad krainą, do której należą zmarli.

5. Opisy świata podziemnego

W tekstach sumeryjskich i akadyjskich świat zmarłych nosi różne nazwy:

• Kur — góra, obca kraina, świat podziemny;
• Kigal — wielka ziemia;
• Irkalla — kraina zmarłych;
• Kraj, z którego nie ma powrotu;
• dom ciemności;
• miejsce, gdzie nie ma światła.

Zmarli są tam przedstawiani jako cienie lub duchy. Jedzą kurz, glinę albo pokarm dostarczany przez rytuał. Ich los poprawia się, jeśli żywi pamiętają o nich i składają ofiary.

Nie ma w tych tekstach jednego powszechnego sądu moralnego, który dzieliłby wszystkich zmarłych na „dobrych” i „złych”. Los zmarłego zależy przede wszystkim od:

• sposobu pochówku;
• posiadania potomków;
• pamięci rodziny;
• składania wody i chleba;
• miejsca zajmowanego za życia;
• sposobu śmierci;
• tego, czy duch nie został zapomniany albo porzucony.

6. Rytuał kispu i pamięć przodków

W rytuale kispu żyjący składali zmarłym pokarm i napój. Typowa prośba rytualna miała sens:

„Niech zmarły otrzyma chleb. Niech otrzyma wodę. Niech jego duch odpocznie. Niech nie chodzi po ulicach. Niech nie nawiedza domu swoich potomków”.

Wierzono, że zapomniany zmarły może stać się niespokojnym duchem. Zmarły bez grobu, bez potomków albo bez ofiar był w gorszym położeniu niż ten, którego rodzina pamiętała.

[Pełne formuły rytuałów są różne w zależności od okresu i rękopisu; nie tworzą jednego poematu.]

7. Najważniejsze motywy dotyczące śmierci

8. Wnioski

W mezopotamskich tekstach człowiek:

1. został stworzony z gliny i boskiej substancji;
2. został przeznaczony do pracy dla bogów;
3. nie otrzymał naturalnej nieśmiertelności;
4. po śmierci nie znika całkowicie, lecz staje się duchem w świecie podziemnym;
5. potrzebuje rodziny, pochówku, chleba, wody i pamięci;
6. nie może samodzielnie opuścić świata zmarłych;
7. może przetrwać przez dzieci, imię, pamięć i dzieło;
8. nie otrzymuje w tych tekstach obietnicy powszechnego zbawienia;
9. żyje pod władzą bogów, lecz także w sieci obowiązków rodzinnych i rytualnych;
10. pozostaje śmiertelny — z wyjątkiem nielicznych wybranych, takich jak Utnapisztim, który otrzymał wyjątkowy los po potopie.

Podstawa tekstowa

Tom obejmuje tradycje reprezentowane przez: „Zejście Inanny do świata podziemnego”, „Zejście Isztar do świata podziemnego”, „Gilgamesza, Enkidu i świat podziemny” oraz „Nergala i Ereškigal”. Teksty są kompozytne i zachowały się w wielu rękopisach. Wersja jest przekładem roboczym, a nie krytycznym wydaniem tabliczek.