Słownik znaków i słownictwo sumeryjsko-akadyjskie

Do tekstów z tomów I–VI — część 1

Zakres. Użytkownik poprosił o słownik sumeryjski i akadyjski z opisem znaków. Pełny słownik obu języków wraz z całym repertuarem znaków klinowych jest przedsięwzięciem wielotomowym. Poniżej rozpoczyna się słownik praktyczny obejmujący znaki, słowa i imiona występujące w przygotowanych tekstach: „Atra-hasisie”, „Instrukcjach Szuruppaka”, „Eposie o Gilgameszu”, tekstach o Inannie, świecie podziemnym, kosmologii i rytuałach.

Jak czytać hasła

Każde hasło ma układ:

ZNAK — wartości odczytu — język — znaczenie
Opis znaku: jak rozpoznać jego podstawową postać.
Przykład: użycie w tekście.

Nazwy znaków zapisuje się zwykle wielkimi literami, a odczyt słowa małymi literami. Na przykład:

AN — an / dingir — sumeryjski — niebo / bóg

Ten sam znak może mieć kilka wartości. Znaki klinowe nie są alfabetem.

A. Najważniejsze znaki i słowa sumeryjskie

AN

Wartości: an, a-na, dingir.

Znaczenia: niebo; bóg; boskość; imię boga jako determinatyw.

Opis znaku: znak złożony z kilku klinów tworzących formę przypominającą gwiazdę lub krzyżową strukturę klinową.

Przykłady:

an-imin-bi = niebios jest siedem
dInanna = bogini Inanna

Przed imieniem boga znak może być determinatywem i nie jest wymawiany.

KI

Wartości: ki, ge, gi.

Znaczenia: ziemia; kraina; miejsce; dół; podstawa.

Opis znaku: znak o zwartej, poziomo-pionowej budowie klinowej.

Przykłady:

ki-imin-bi = ziem jest siedem
KUR-ki = kraina / ziemia górska

IMIN

Wartość: imin.

Znaczenie: siedem.

Opis znaku: znak liczbowy, którego kształt i zapis zmieniały się zależnie od okresu.

Przykład:

an-imin-bi ki-imin-bi
Niebios jest siedem, ziem jest siedem.

BI

Wartości: bi, be.

Znaczenia: zaimek „jego”, „jej”, „ich”; element gramatyczny.

Opis znaku: sylabogram używany w końcówkach zaimkowych i gramatycznych.

Przykład:

an-imin-bi = niebios jest siedem / ich siedem

KI-GAL

Wartości: ki-gal, kigall.

Znaczenia: wielka ziemia; świat podziemny; wielkie miejsce.

Opis: złożenie znaku KI „ziemia” i GAL „wielki”.

Przykład:

ki-gal = świat podziemny

KUR

Wartości: kur, kuř.

Znaczenia: góra; obca kraina; świat podziemny; kraj poza granicą.

Opis znaku: znak często ma strukturę klinów układających się w formę przestrzenną; jego wartości zależą od kontekstu.

Przykład:

kur-ra = w górach / w świecie podziemnym

AN-KI

Wartość: an-ki.

Znaczenie: niebo i ziemia; wszechświat; całość kosmosu.

Opis: złożenie AN „niebo” i KI „ziemia”.

Przykład:

an-ki = niebo i ziemia

A

Wartości: a, a2.

Znaczenia: woda; nasienie; siła życiowa; zaimek „co?”, zależnie od kontekstu.

Opis znaku: znak o kilku klinach układających się w prostą strukturę.

Przykłady:

a = woda
a kur-ra = woda z góry / woda w krainie

ABZU / APSU

Sumer.: abzu.

Akad.: apsû.

Znaczenie: podziemne wody; głębia; siedziba Enkiego/Ea.

Opis: termin może być zapisany logograficznie jako ABZU, a w akadyjskim odczytany apsû.

E2

Wartości: e2, é.

Znaczenia: dom; świątynia; siedziba.

Opis znaku: znak przypominający plan domu lub wydzielone wnętrze.

Przykłady:

e2-an-na = E-ana, dom / świątynia An
é-kur = Ekur, dom góry

GAL

Wartości: gal, gal-la.

Znaczenia: wielki; duży; najważniejszy.

Opis: znak używany jako słowo i element złożeń.

Przykład:

ki-gal = wielka ziemia

NIN

Wartości: nin.

Znaczenia: pani; władczyni; dama; bogini.

Opis: znak występuje w imionach bogiń i tytułach.

Przykłady:

Nin-mah = Wielka Pani
Nin-tu = Pani, która kształtuje / rodzi

EN

Wartości: en.

Znaczenia: pan; kapłan; władca; tytuł boga.

Przykłady:

En-ki = Pan Ziemi / Enki
En-lil = Pan Wiatru / Enlil

LUGAL

Wartości: lugal.

Znaczenia: król; wielki człowiek.

Opis: złożenie LU „człowiek” i GAL „wielki”.

Przykład:

lugal Urim = król Ur

LU2

Wartości: lu2, lú.

Znaczenia: człowiek; osoba; człowiek określonego zawodu.

Opis: znak może występować jako logogram „człowiek”.

Przykłady:

lu2 = człowiek
lu2-ulu3 = obcy człowiek / człowiek z innego miejsca

DUMU

Wartości: dumu, tur.

Znaczenia: dziecko; syn; młody człowiek.

Opis: znak używany w nazwach pokrewieństwa.

Przykład:

dumu Ubara-Tutu = syn Ubara-Tutu

AMA

Wartości: ama.

Znaczenia: matka.

Przykład:

ama = matka
ama-ĝu10 = moja matka

ADDA / ABBA

Wartości: abba, adda.

Znaczenia: ojciec; starzec; starszy człowiek.

Przykład:

abba = ojciec / starzec

ŠE

Wartości: še.

Znaczenia: zboże; jęczmień; ziarno.

Przykład:

še = zboże
še-gur = miara zboża

NINDA

Wartości: ninda.

Znaczenia: chleb; pożywienie.

Przykład:

ninda = chleb
ninda-ĝu10 = mój chleb

KAŠ

Wartości: kaš.

Znaczenie: piwo.

Przykład:

kaš = piwo

GU2

Wartości: gu2, gu.

Znaczenia: szyja; kark; brzeg; głos; krawędź.

Przykład:

gu2 gud = kark wołu

IGI

Wartości: igi.

Znaczenia: oko; twarz; oblicze; przed.

Przykład:

igi = oko
igi-ĝu10 = moje oko

ŠU

Wartości: šu.

Znaczenia: ręka; moc; władza; przejąć; chwycić.

Przykład:

šu = ręka
šu ba-an-ti = wziął / przyjął

UR

Wartości: ur, uru.

Znaczenia: pies; miasto; zależnie od znaku i kontekstu.

Uwaga: nie wolno utożsamiać wszystkich zapisów ur z nazwą miasta Ur. Nazwa miasta ma własne zapisy i kontekst.

GUD

Wartości: gud.

Znaczenia: wół; bydło; byk.

Przykład:

gud = wół

UDU

Wartości: udu.

Znaczenia: owca; małe bydło.

ANŠE

Wartości: anše.

Znaczenia: osioł; zwierzę juczne.

UŠUMGAL

Wartości: ušumgal.

Znaczenia: wielki smok; potężna istota; określenie boga lub bohatera.

B. Słowa gramatyczne sumeryjskie

-A

Funkcja: przypadek miejscownika lub dopełniacza, zależnie od konstrukcji.

Przykład:

kur-ra = w krainie / w górach

-RA

Funkcja: kierunek, cel, dopełnienie dalsze.

Przykład:

dumu-ĝu10-ra = mojemu synowi

-DA

Funkcja: „z”, „razem z”, „przy pomocy”.

-TA

Funkcja: „z”, „od”, „ze strony”.

-E

Funkcja: często oznacza podmiot konstrukcji ergatywnej w czasie przeszłym; ma też inne funkcje.

-BI

Funkcja: zaimek dzierżawczy lub element koreferencji: „jego”, „jej”, „ich”.

C. Najważniejsze znaki i słowa akadyjskie

ŠARRU

Znaczenie: król.

Zapis klinowy: często logogram LUGAL, odczytywany po akadyjsku jako šarru.

Przykład:

šar Babili = król Babilonu

ILU

Znaczenie: bóg.

Zapis: często znak DINGIR.

Przykład:

ilāni = bogowie

ŠAMÛ

Znaczenie: niebo.

Uwaga: w tekście zapisanym logogramem AN można odczytać akadyjskie šamû.

ERṢETU

Znaczenie: ziemia; kraina.

Uwaga: może być zapisana logogramem KI.

AṆU / ANU

Znaczenie: Anu, bóg nieba.

Zapis: zwykle AN.

ENLIL

Znaczenie: Ellil/Enlil, wielki bóg powietrza i władzy.

Zapis: zwykle EN.LIL.

Wariant polski: Enlil albo Ellil. W jednym dziele należy zachować jedną formę.

EA / ENKI

Akadyjski: Ea.

Sumeryjski: Enki.

Znaczenie: bóg Apsu, mądrości, wód i magii.

IŠTAR / INANNA

Akadyjski: Ištar.

Sumeryjski: Inanna.

Znaczenie: bogini miłości, wojny, płodności i władzy.

EREŠKIGAL

Znaczenie: pani świata podziemnego.

Zapis: często NIN.GIŠ.ZI.DA lub inny zapis zależny od tradycji.

NERGAL

Znaczenie: bóg wojny, zarazy i świata podziemnego.

NISABA

Znaczenie: bogini pisma, zboża i skrybów.

NINTU / MAMI / BELET-ILI

Znaczenia: bogini łona, stwórczyni człowieka, „Pani bogów”.

Warianty należą do różnych języków i tradycji:

Nintu / Mami / Belet-ili

NAPIŠTU

Znaczenie: życie; oddech; życie jako siła.

Przykład:

napišti = życie
Uta-napišti = imię Utnapisztima

MÛ

Znaczenie: woda.

Przykład:

mû ša balāṭi = woda życia

NAPIŠTU / BALĀṬU

Znaczenia: życie, żyć, przeżyć.

Przykład:

balāṭu = żyć

ŠĪMTU

Znaczenie: los; przeznaczenie; wyznaczony porządek.

Przykład:

šīmtu = los

ARAḪU

Znaczenie: miesiąc; księżycowy miesiąc.

U4M / UMU

Znaczenia: dzień; czas; dzień wyznaczony.

ŠATTU

Znaczenie: rok.

ABŪBU

Znaczenie: potop.

Przykład:

abūbu = potop

ELEPPU

Znaczenie: łódź; statek.

ṬUPPU

Znaczenie: tabliczka gliniana.

Przykład:

ṭuppu = tabliczka

ṬUPŠARRU

Znaczenie: skryba, dosłownie „pisarz tabliczki”.

EṬERU

Znaczenie: ocalenie; uratowanie; przeżycie.

ERṢETU / IRKALLU

Znaczenie: ziemia; świat podziemny; Irkalla jako nazwa krainy zmarłych.

ETEMMU

Znaczenie: duch zmarłego; cień; duchowa pozostałość człowieka.

Przykład:

etemmu = duch zmarłego

KISPU

Znaczenie: ofiara dla zmarłych i przodków; rytuał pamięci rodzinnej.

ŠEʾU

Znaczenie: zboże, jęczmień.

NINDA

Znaczenie: chleb; jedzenie. W tekstach akadyjskich logogram NINDA może być odczytywany jako akal.

ŠIKĀRU

Znaczenie: piwo.

Zapis: często logogram KAŠ.

DAMU

Znaczenie: krew; krew jako substancja ofiarna.

ṬĒMU

Znaczenie: rozum; inteligencja; rada; zamiar.

W „Atra-hasisie” człowiek zostaje stworzony z gliny zmieszanej z ciałem i ṭēmu, rozumem zabitego boga.

NAPŠATU

Znaczenie: życie; dusza; oddech; istota żywa, zależnie od kontekstu.

ŠĪRU

Znaczenie: ciało; mięso.

DŪMU

Znaczenie: syn; dziecko. Często zapis logogramem DUMU.

UM̆MU

Znaczenie: matka. Często zapisywana logogramem AMA.

ABU

Znaczenie: ojciec. Często zapisywany logogramem ADDA/ABBA.

ŠĒDU

Znaczenie: opiekuńczy duch; siła lub duch towarzyszący człowiekowi.

UTUKKU

Znaczenie: duch; demon, często w wyrażeniu „zły utukku”.

LAMASSU

Znaczenie: opiekuńczy duch, często przedstawiany jako istota strzegąca domu lub pałacu.

LAMAŠTU

Znaczenie: demonica zagrażająca kobietom i dzieciom.

PAZŪZU

Znaczenie: demon wiatru, używany także jako ochrona przeciw Lamasztu.

D. Jak opisywać znak na podstawie tabliczki

Opis kształtu nie powinien udawać zdjęcia, jeśli nie ma się fotografii. Można jednak opisać funkcję i typ budowy:

Znak złożony

Składa się z dwóch lub więcej znaków:

EN.KI = Enki
KI.GAL = wielka ziemia
AN.KI = niebo i ziemia

Znak powtórzony

Powtórzenie może oznaczać liczbę mnogą, intensywność albo strukturę literacką:

kikkiš kikkiš — trzcinowa ściano, trzcinowa ściano

Znak z indeksem

W transliteracji cyfry dolne odróżniają homofony:

du3, du6, du7

Nie oznaczają kolejności czytania. Są numerami rozróżniającymi różne znaki o podobnej wartości.

Znak z akcentem

W zapisie akadyjskim spotyka się:

š, ṣ, ṭ, ḫ, ā, ē, ī, ū

Są to informacje o wymowie, długości samogłoski lub spółgłoskach charakterystycznych dla akadyjskiego.

E. Przykład pełnej analizy

Zapis

an-imin-bi ki-imin-bi

Rozpoznanie znaków

AN + IMIN + BI / KI + IMIN + BI

Analiza

AN       niebo
IMIN     siedem
BI       ich / jest ich
KI       ziemia / kraina
IMIN     siedem
BI       ich / jest ich

Przekład

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Czego nie wolno dopisać

Nie wolno bez podstawy dopisać nazw siedmiu niebios, siedmiu ziem ani szczegółowej mapy kosmosu. Jeżeli tabliczka zawiera tylko tę formułę, przekład powinien pozostać krótki.

F. Wykaz skrótów w wydaniach

G. Ważne zastrzeżenie

Ten dokument jest słownikiem roboczym do naszych tekstów, a nie kompletnym słownikiem całego sumeryjskiego i akadyjskiego. Pełny słownik obu języków wymagałby:

• tysięcy haseł;
• znaków z wieloma wartościami;
• wariantów paleograficznych z różnych epok;
• odsyłaczy do słowników CAD, PSD i ePSD;
• rozróżnienia pisowni starosumeryjskiej, starobabilońskiej, średniobabilońskiej i nowoasyryjskiej;
• osobnego aparatu dla gramatyki obu języków.

Następne części mogą rozszerzyć ten tom o:

1. pełną listę znaków występujących w „Atra-hasisie”;
2. pełną listę znaków z „Eposu o Gilgameszu”;
3. znaki tekstów o Inannie, Isztar i świecie podziemnym;
4. słownik wszystkich imion bogów, demonów i ludzi;
5. tablice wartości fonetycznych znaków klinowych;
6. ćwiczenia z odczytu transliteracji i przekładu.