Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Kosmos, siedem niebios, ziemie i świat bogów

Tom IV — przekłady robocze i zestawienie źródeł

Uwaga. Nie zachowała się jedna kompletna mezopotamska „tabliczka o siedmiu niebach”. Motyw występuje w zaklęciach, listach kosmologicznych, tekstach magicznych, mitach i utworach o podróży do nieba. Poniżej zestawiono najważniejsze zachowane formuły i opisy. Nie należy łączyć ich w jeden spójny dogmat: teksty pochodzą z różnych epok i środowisk skrybów.

1. Formuła „siedmiu niebios i siedmiu ziem”

Tekst sumeryjski

an-imin-bi ki-imin-bi

Przekład dosłowny

Niebios jest siedem; ziem jest siedem.

Uwagi

• an — niebo;
• ki — ziemia, kraina, miejsce;
• imin — siedem;
• bi — ich, to, co do nich należy.

Formuła pojawia się w tradycji sumeryjskich zaklęć i tekstów rytualnych. Nie jest początkiem zachowanego eposu. Może oznaczać dosłownie siedem niebios i siedem ziem, ale liczba siedem w tekstach magicznych bywa także liczbą pełni, wielości albo całego porządku kosmicznego.

Przekład rytualny:

„Siedem jest niebios, siedem jest ziem. Niech wszystkie poziomy nieba i ziemi usłyszą. Niech to, co na górze, i to, co na dole, zostanie objęte zaklęciem”.

[Ta część jest rekonstrukcją funkcji rytualnej, nie dosłownym pełnym cytatem jednej tabliczki.]

2. Warstwy wszechświata w listach kosmologicznych

W późnych tekstach leksykalnych i kosmologicznych występują zestawienia poziomów nieba, ziemi i obszarów podziemnych. Ich brzmienie różni się między rękopisami.

Przekład zestawienia

Niebo najwyższe — miejsce Anu, ojca bogów.

Niebo środkowe — miejsce wielkich bogów i ich zgromadzenia.

Niebo dolne — miejsce gwiazd i dróg planet.

Ziemia górna — kraj ludzi, miast, pól i świątyń.

Ziemia środkowa — przestrzeń rzek, kanałów, gór i dzikiej ziemi.

Ziemia dolna — kraina pod powierzchnią, związana z Apsu i światem zmarłych.

[W niektórych tekstach wymieniane są większe liczby poziomów; nie tworzą one jednej zgodnej mapy kosmosu.]

3. Enūma eliš — utworzenie nieba i ziemi

Rozcięcie Tiamat

Kiedy Marduk pokonał Tiamat, rozciął jej ciało jak rybę na dwoje. Z jednej połowy uczynił niebo, z drugiej ziemię.

Ustanowił strażników i nie pozwolił, aby jej wody się wymknęły. Zawiesił rygle i ustawił straż. Z jej oczu wypuścił Tygrys i Eufrat. Z jej piersi utworzył wysokie góry. Z jej ogona uczynił wielką drogę, która łączy niebo i ziemię.

Marduk zbudował miejsce dla wielkich bogów. Ustanowił ich siedziby, wyznaczył ich drogi i postawił gwiazdy jako znaki.

Ustalił trzy stacje dla wielkich bogów. Ustanowił rok i podzielił go na miesiące. Dla każdego miesiąca postawił trzy gwiazdy. Wyznaczył dni i noce, ustanowił księżyc, aby świecił i odmierzał miesiące.

Niebo, ziemia i Apsu

Marduk zbudował wielkie mieszkanie dla Anu, Enlila i Ea. Ustanowił ich miejsca w niebie i na ziemi. Zbudował bramy po obu stronach nieba i zamknął ich rygle.

Ustanowił światło dla ludzi: księżycowi powierzył noc, a Słońcu dzień. Gwiazdom wyznaczył ich drogi.

Wizja kosmosu: niebo jest uporządkowaną przestrzenią bogów i gwiazd; ziemia jest miejscem ludzi, miast i świątyń; Apsu jest głębią wód podziemnych, związaną z Enkim.

4. Kosmos w opowieści o stworzeniu człowieka

W tekstach o stworzeniu człowieka występują trzy wielkie obszary:

1. niebo — siedziba Anu i bogów niebiańskich;
2. ziemia — miejsce pracy człowieka, miast, pól i królestwa;
3. Apsu / głębia — siedziba Enkiego i źródło mądrości, wód oraz oczyszczenia.

Pod ziemią znajduje się świat zmarłych. W różnych tekstach jest on przedstawiany jako część „wielkiej ziemi”, jako osobna kraina albo jako obszar położony pod powierzchnią ziemi i wodami Apsu.

Nie ma jednego tekstu, który zawsze umieszczałby wszystkie te strefy w identycznej kolejności.

5. Siedmiu bogów i siedem sił w zaklęciach

W tekstach magicznych liczba siedem pojawia się w zestawieniach grup istot. Zachowane formuły wymieniają między innymi:

• siedmiu bogów nieba;
• siedmiu bogów ziemi;
• siedmiu złych bogów;
• siedmiu złych demonów;
• siedem demonów choroby;
• siedem wiatrów;
• siedem bram;
• siedem więzów;
• siedem części ciała objętych zaklęciem.

Przekład formuły magicznej

„Siedmiu bogów nieba, siedmiu bogów ziemi, siedmiu złych bogów, siedmiu złych demonów, siedmiu demonów choroby — niech odejdą od człowieka.

Niech nie dotkną jego głowy. Niech nie dotkną jego szyi. Niech nie dotkną jego piersi. Niech nie dotkną jego brzucha. Niech nie dotkną jego rąk ani nóg.

Niech nie wejdą do domu. Niech nie przejdą przez bramę. Niech nie zbliżą się do łoża. Niech zaklęcie nieba i ziemi ich zwiąże”.

[Brzmienie poszczególnych zaklęć zależy od rękopisu. Powyższy tekst oddaje typową strukturę formuł, nie jest jednym kompletnym tekstem z jednej tabliczki.]

6. Siedem bram świata podziemnego

W „Zejściu Inanny” i „Zejściu Isztar” siedem bram oddziela świat żywych od świata zmarłych.

Formuła siedmiu bram

Pierwsza brama odbiera koronę. Druga odbiera ozdobę szyi. Trzecia odbiera paciorki piersi. Czwarta odbiera pierścień dłoni. Piąta odbiera napierśnik. Szósta odbiera szatę. Siódma odbiera ostatnią ochronę ciała.

Przy każdej bramie władczyni świata podziemnego powtarza:

„Takie jest prawo świata podziemnego. Niech nikt go nie naruszy”.

Siedem bram nie opisuje siedmiu niebios. Należą do kosmologii świata zmarłych i oznaczają stopniową utratę ziemskiej władzy, stroju i tożsamości.

7. Etana — podróż ku niebu

Król bez następcy

Etana był królem, lecz nie miał syna, który mógłby po nim objąć władzę. Modlił się do bogów:

„Dajcie mi roślinę narodzin. Dajcie mi potomka. Niech mój dom nie zostanie bez następcy!”.

Na ziemi orzeł i wąż zawarli przymierze, lecz orzeł zdradził węża i pożarł jego młode. Wąż zwrócił się do Szamasza. Bóg wskazał mu sposób zemsty.

Orzeł został pokonany i ukryty w dole. Etana znalazł go i opiekował się nim.

Wznoszenie się

Etana powiedział do orła:

„Zabierz mnie do nieba! Chcę znaleźć roślinę narodzin”.

Orzeł odpowiedział:

„Chwyć się moich piersi. Oprzyj ręce na moich skrzydłach”.

Wznieśli się ponad ziemię. Ziemia stawała się mała jak ogród. Morze wyglądało jak koryto. Ziemia wyglądała jak góra.

Wznosili się coraz wyżej:

„Spójrz, przyjacielu, jak wygląda ziemia!”.

„Ziemia wygląda jak góra, morze jak małe jezioro”.

[W dalszej części rękopisy są fragmentaryczne. Etana dociera do sfery bogów, lecz pełne zakończenie zachowało się w wielu wariantach.]

Znaczenie: Etana nie przechodzi przez opis siedmiu niebios. Podróż przedstawia pionową strukturę kosmosu: ziemię oglądaną z góry, strefę ptaków, obszar gwiazd i siedzibę bogów.

8. Adapa i niebo

Mądry człowiek z Eridu

Adapa był człowiekiem stworzonym przez Enkiego. Otrzymał mądrość, lecz nie otrzymał życia wiecznego.

Pewnego dnia Adapa wypłynął na morze. Południowy wiatr przewrócił jego łódź. Adapa rozgniewał się i złamał skrzydła południowego wiatru.

Anu, bóg nieba, wezwał go przed swoje oblicze. Enki ostrzegł Adapę:

„Nie jedz chleba śmierci, który ci podadzą. Nie pij wody śmierci. Kiedy wejdziesz przed Anu, niech twoje ubranie będzie czyste. Niech twoje włosy będą uczesane”.

Adapa stanął przed Anu. Bogowie podali mu chleb życia i wodę życia. Adapa odmówił, ponieważ Enki powiedział mu, że są to pokarm i woda śmierci.

Anu powiedział:

„Jakże Enki oszukał ludzkość! Adapa otrzymał mądrość, lecz nie otrzymał życia wiecznego”.

Znaczenie: człowiek może wejść przed bogów i osiągnąć mądrość, ale nie otrzymuje automatycznie nieśmiertelności. Wiedza i życie wieczne są rozdzielone.

9. Podróż Nergala i granica światów

Nergal schodzi do świata podziemnego przez bramy, które oddzielają obszar bogów nieba od krainy Ereškigal. Bramy mogą być otwierane przez dary i istoty towarzyszące.

Przejście Nergala pokazuje, że kosmos nie jest pustą przestrzenią. Jest podzielony przez:

• bramy;
• strażników;
• rygle;
• zakazy;
• prawa przynależne każdemu poziomowi.

Bogowie nie mogą dowolnie przechodzić między sferami. Ten, kto narusza granicę, musi zapłacić, zawrzeć układ albo objąć urząd w nowym świecie.

10. Czy Mezopotamianie wierzyli dokładnie w siedem niebios?

Zachowane źródła nie pozwalają udzielić prostej odpowiedzi.

Co jest pewne

• formuła „siedem niebios, siedem ziem” istnieje w tradycji zaklęć;
• liczba siedem ma znaczenie rytualne i kosmologiczne;
• teksty znają wiele poziomów nieba, ziemi i świata podziemnego;
• istnieją opisy bram, granic i przejść między sferami;
• późniejsze tradycje mezopotamskie rozwijają ideę wielopoziomowego kosmosu.

Czego nie można stwierdzić z pewnością

• że wszystkie teksty wyobrażały sobie dokładnie siedem fizycznych warstw nieba;
• że istniała jedna jednolita mapa siedmiu niebios;
• że każde „siedem” odnosiło się do poziomów przestrzennych;
• że starożytni Mezopotamianie mieli jeden odpowiednik późniejszych koncepcji nieba religijnego.

Liczba siedem może oznaczać konkretną liczbę, ale może także oznaczać pełnię, wielość lub cały uporządkowany kosmos.

11. Kosmos a człowiek

Człowiek zajmuje w tych tekstach położenie pośrednie:

• żyje na ziemi;
• zależy od wód Apsu;
• otrzymuje rozkazy z nieba;
• składa ofiary bogom;
• po śmierci schodzi do świata podziemnego;
• wyjątkowo może zbliżyć się do nieba, jak Etana lub Adapa;
• może zostać wyniesiony do podobnego bogom życia, jak Utnapisztim;
• lecz zwykły człowiek nie przekracza granicy śmierci.

Główna zasada kosmologiczna: każdy poziom świata ma własne prawa. Niebo jest miejscem bogów, ziemia miejscem ludzi, Apsu miejscem głębi i mądrości, a świat podziemny miejscem zmarłych. Przekroczenie granicy jest możliwe tylko dzięki boskiej pomocy i zawsze ma swoją cenę.

Wykaz głównych źródeł

1. sumeryjskie zaklęcia z formułą an-imin-bi ki-imin-bi;
2. listy kosmologiczne i teksty typu KAR 307;
3. „Enūma eliš”;
4. „Zejście Inanny do świata podziemnego”;
5. „Zejście Isztar do świata podziemnego”;
6. „Etana”;
7. „Adapa i Południowy Wiatr”;
8. „Nergal i Ereškigal”;
9. teksty astronomiczne i astrologiczne, w tym tradycja MUL.APIN;
10. opisy Apsu, Kur, Irkalli i granic świata w zaklęciach.

Podstawa opracowania

Tom jest kompilacją roboczą, nie przekładem jednej tabliczki. Przy opracowaniu zagadnienia korzysta się z edycji i badań dotyczących mezopotamskiej kosmografii, zwłaszcza Wayne Horowitz, Mesopotamian Cosmic Geography, oraz z wydań poszczególnych utworów sumeryjskich i akadyjskich. Badania Horowitza podkreślają, że mezopotamskie wyobrażenia kosmosu są różnorodne i nie tworzą jednej całkowicie zgodnej mapy wszechświata.