Człowiek w literaturze mezopotamskiej
Duchy, rytuały pogrzebowe, pamięć przodków i magia ochronna
Tom V — przekłady robocze
Uwaga. Ten tom dotyczy praktycznej strony mezopotamskich wyobrażeń o śmierci: duchów zmarłych, grobu, ofiar dla przodków, oczyszczania domu i zaklęć ochronnych. Nie jest to jeden epos. Są to formuły rytualne, modlitwy, zaklęcia i fragmenty instrukcji kapłańskich zachowane w wielu rękopisach.
1. Zmarły, który nie otrzymał pochówku
Duch bez odpoczynku
„Jeśli człowiek umarł i nie został pochowany, jego duch nie spoczywa.
Jeśli nikt nie wypowiedział jego imienia, jego duch błąka się po ulicach.
Jeśli nikt nie podał mu chleba, jego duch je kurz.
Jeśli nikt nie podał mu wody, jego duch pije wodę brudną.
Jeśli nikt nie uczynił dla niego ofiary, jego duch nie zna odpoczynku.
Niech więc rodzina poda zmarłemu chleb. Niech poda mu wodę. Niech wypowie jego imię. Niech postawi jego naczynie przed przodkami”.
[Formuły tego typu pojawiają się w różnych tradycjach rytualnych. Nie zachował się jeden identyczny tekst we wszystkich kopiach.]
2. Rytuał kispu — ofiara dla przodków
Przygotowanie ofiary
„Kiedy nadejdzie dzień ofiary, przygotuj chleb. Przygotuj piwo. Przygotuj wodę. Przygotuj mięso i daktyle. Niech ogień zostanie rozpalony.
Wymień imiona ojca, dziadka, pradziadka i wszystkich zmarłych z rodu. Nie pomijaj tego, którego imię zostało zapomniane.
Powiedz:
«Ojcowie moi, matki moje, przodkowie moi! Przyjmijcie chleb. Przyjmijcie wodę. Niech wasze duchy odpoczną. Niech wasze cienie nie chodzą po ulicach. Niech nie pukają do drzwi domu swoich dzieci».
Wylej wodę na ziemię. Połóż chleb przed miejscem zmarłego. Niech zmarły je i pije. Niech jego serce będzie spokojne”.
Prośba do przodków
„O zmarli, którzy śpicie w ziemi, nie powstańcie przeciwko żywym. Nie wchodźcie do domu. Nie dotykajcie dzieci. Nie zabierajcie snu. Przyjmijcie swój pokarm i swoją wodę. Wróćcie do miejsca, które wyznaczyli wam bogowie”.
3. Zaklęcie przeciw niespokojnemu duchowi
„Duchu zmarłego, który nie masz grobu, duchu zmarłego, którego nikt nie wspomina, duchu zmarłego, którego nie pochowano, duchu człowieka zabitego na pustkowiu — słuchaj!
Nie jesteś panem tego domu. Nie jesteś panem tego łoża. Nie jesteś panem tego dziecka. Nie jesteś panem tej kobiety.
Oto twój chleb. Oto twoja woda. Oto twoja ofiara. Przyjmij ją i odejdź.
Niech ziemia cię przyjmie. Niech brama świata podziemnego zamknie się za tobą. Niech Nergal i Ereškigal wyznaczą ci miejsce. Niech nie wrócisz do domu żywych”.
4. Duch zmarłego i choroba
W mezopotamskich zaklęciach choroba bywała wiązana z działaniem demona, gniewem boga, naruszeniem zakazu albo niespokojnym duchem zmarłego.
Formuła oczyszczenia
„Jeśli choroba przyszła od ducha ojca, niech duch ojca odejdzie.
Jeśli choroba przyszła od ducha matki, niech duch matki odejdzie.
Jeśli choroba przyszła od ducha brata, siostry, syna albo córki, niech duch odejdzie.
Jeśli choroba przyszła od ducha nieznanego, niech jego imię zostanie wymazane.
Niech woda rzeki zabierze chorobę. Niech ogień spali jej ślad. Niech wiatr wyniesie ją poza granice miasta. Niech bóg domu i bogini domu przyjmą oczyszczenie”.
5. Udug-hul — złe duchy
Opis demona
„Demon, który wychodzi z ziemi, nie jest człowiekiem. Nie ma ojca, nie ma matki. Nie ma żony, nie ma dzieci. Nie zna litości.
Jego głos jest krzykiem. Jego cień jest chorobą. Jego krok przynosi gorączkę. Jego oddech przynosi drżenie.
Przechodzi przez bramę, której nie otwarto. Wchodzi do domu przez szczelinę. Siada przy głowie chorego. Kładzie rękę na jego gardle.
Niech odejdzie! Niech bóg Enki zwiąże jego ręce. Niech Asalluhi wypowie zaklęcie. Niech Gula, pani uzdrawiania, odwróci chorobę”.
Odpędzenie
„Demonie, odejdź! Nie patrz na tego człowieka. Nie dotykaj jego ciała. Nie pij jego krwi. Nie zabieraj jego oddechu.
Niech zaklęcie Apsu cię zwiąże. Niech wielka rzeka cię pochłonie. Niech drzwi świata podziemnego zamkną się przed tobą. Niech nie wrócisz”.
6. Dom i jego ochrona
Rytuał przy bramie
„Przy bramie domu postaw naczynie. Oczyść próg wodą. Połóż trzcinę i zioła. Niech kapłan wypowie imię boga domu.
Niech zły demon nie wejdzie. Niech duch zmarłego nie wejdzie. Niech choroba nie wejdzie. Niech zły sen nie wejdzie.
Niech wejdzie bóg opiekuńczy. Niech wejdzie bogini domu. Niech wejdzie dobrobyt, zdrowie i potomstwo”.
Zaklęcie na dziecko
„Dziecko, które leży w ramionach matki, niech śpi spokojnie. Niech demon pasittu nie wyciągnie go z kolan matki. Niech Lamasztu nie zbliży się do jego łóżka.
Niech siedmiu bogów ochroni jego głowę. Niech siedem bogiń ochroni jego ciało. Niech drzwi domu będą zamknięte przed złem”.
7. Lamasztu — demonica choroby i śmierci dzieci
„Lamasztu, córka Anu, podniosła głowę ku górom. Jej ciało jest wielkie, jej ręce są długie, jej palce są ostre. Chwyta dziecko z kolan matki.
Pije krew człowieka. Zjada kości. Karmi się wnętrznościami. Wchodzi do domu o zmroku.
Niech siedmiu bogów ją zwiąże. Niech Pazuzu stanie na jej drodze. Niech czar i amulet ochronią matkę oraz dziecko.
Lamasztu, odejdź! Niech twoje miejsce będzie w górach. Niech twoja twarz zwróci się ku pustyni. Niech nie dotkniesz tego dziecka”.
[Zaklęcia przeciw Lamasztu często łączą opis demona, amulet, figurkę i rytuał oczyszczenia.]
8. Rytuał przeciw złemu snowi
Sen jako znak
„Jeśli człowiek zobaczy zły sen, niech nie zatrzyma go w swoim domu. Niech nie powie go przed wschodem słońca. Niech nie poda mu pożywienia.
Niech opowie sen rzece. Niech woda go zabierze. Niech wrzuci do rzeki ciasto, trzcinę albo kawałek gliny.
Niech powie:
«Sen, który zobaczyłem, niech odejdzie. Niech przypadnie ziemi, niech przypadnie wodzie. Niech nie dotrze do mojego ciała. Niech nie dotrze do mojego domu»”.
9. Zmarli królowie i przodkowie
W królewskich tekstach fundacyjnych i rytualnych przodkowie królewscy są przywoływani jako ci, którzy pozostają częścią porządku państwa.
„Ojcowie królewscy, którzy spoczywacie w grobach, słuchajcie! Król, wasz syn, odnowił świątynię. Ustanowił ofiarę. Przywrócił kanały. Niech wasze duchy będą spokojne.
Niech bóg miasta widzi jego dzieło. Niech przodkowie nie odwracają twarzy. Niech król otrzyma długie życie, zdrowie, potomstwo i trwałe imię”.
Pamięć zmarłych nie jest wyłącznie sprawą rodziny. Królestwo, świątynia i miasto utrzymują więź z dawnymi władcami przez inskrypcje, groby i rytuały.
10. Groby i przedmioty zmarłego
W grobie składano przedmioty, które miały towarzyszyć zmarłemu: naczynia, ozdoby, broń, pieczęcie, narzędzia i pokarm.
Nie oznacza to, że Mezopotamianie mieli jedną dokładną wizję „życia po śmierci” podobną do późniejszych wyobrażeń raju. Przedmioty grobowe potwierdzają jednak, że zmarły pozostawał osobą posiadającą potrzeby, status i relacje.
Zmarły miał otrzymać:
- miejsce spoczynku;
- pokarm i wodę;
- opiekę rodziny;
- rytuał imienny;
- ochronę przed niespokojnym powrotem.
11. Różnica między zmarłym a demonem
Nie każdy duch zmarłego był demonem. Zmarły stawał się niebezpieczny przede wszystkim wtedy, gdy:
- nie został pochowany;
- został zapomniany;
- nie otrzymywał ofiar;
- zginął gwałtowną lub nienaturalną śmiercią;
- nie miał potomków, którzy mogliby odprawiać rytuał;
- jego duch został przywiązany do domu albo miejsca śmierci.
Demon był odrębną istotą. Nie należał do ludzkiej rodziny i nie można było go uspokoić zwykłą ofiarą dla przodka. Trzeba było go związać, odpędzić albo przekazać bóstwu.
12. Człowiek między przodkami i bogami
Żyjący człowiek pozostaje między dwoma porządkami:
- bogowie kierują kosmosem i losem;
- przodkowie stoją za rodziną i pamięcią;
- demony zagrażają ciału i domowi;
- kapłan utrzymuje właściwe granice;
- rodzina zapewnia zmarłym pokarm i imię.
Rytuał nie zmienia śmierci w życie wieczne. Jego zadaniem jest utrzymanie właściwego porządku: zmarły ma pozostać w świecie zmarłych, a żywy — w świecie żywych.
13. Podsumowanie
W tekstach rytualnych człowiek po śmierci nie staje się całkowicie nieobecny. Jego duch pozostaje częścią rodziny i może potrzebować pokarmu, wody oraz pamięci.
Śmierć jest jednak zmianą statusu. Zmarły nie powinien wracać do domu, chyba że wraca jako niespokojny duch. Żywi mają obowiązek go nakarmić, nazwać i odesłać.
Najważniejsze formuły tego porządku brzmią:
„Niech zmarły otrzyma chleb”.
„Niech zmarły otrzyma wodę”.
„Niech jego duch odpocznie”.
„Niech demon odejdzie”.
„Niech dom pozostanie czysty”.
Podstawa tekstowa
Tom opiera się na tradycjach rytuału kispu, zaklęciach przeciw duchom i demonom, grupie tekstów Udug-hul, zaklęciach przeciw Lamasztu oraz rytuałach ochrony domu, dziecka i zmarłego. Poszczególne formuły występują w wielu wariantach i nie tworzą jednego poematu.