Jak czytać mezopotamskie tabliczki gliniane

Pismo klinowe, transliteracja, przekład i podstawowe teksty

Tom VI — przewodnik po lekturze i przekładach

1. Najważniejsza zasada

Pismo klinowe nie jest językiem. Jest systemem zapisu używanym przede wszystkim do zapisywania:

• języka sumeryjskiego;
• języka akadyjskiego, w tym babilońskiego i asyryjskiego;
• później także innych języków starożytnego Bliskiego Wschodu.

Dlatego nie można powiedzieć po prostu: „czytam pismo klinowe”. Najpierw trzeba ustalić:

1. z jakiego okresu pochodzi tabliczka;
2. w jakim języku jest napisana;
3. jaki typ tekstu zawiera;
4. czy znaki są odczytywane jako słowa, sylaby, czy logogramy;
5. czy zachował się cały tekst, czy tylko fragment.

2. Trzy poziomy odczytu

Każdy tekst klinowy należy rozróżniać na trzy poziomy.

A. Znak na tabliczce

To rzeczywisty odcisk wykonany trzcinowym rylcem w glinie.

Przykład znaku:

𒀭

Ten znak może być odczytany między innymi jako:

• AN — niebo;
• dingir — bóg, boskość;
• determinatyw przed imieniem boga.

Jeden znak może mieć więcej niż jedną wartość.

B. Transliteracja

Transliteracja zapisuje znaki alfabetem łacińskim, zachowując ich wartość klinową.

Przykład:

an-imin-bi ki-imin-bi

To nie jest jeszcze przekład. Jest to zapis odczytanych znaków.

C. Przekład

Dopiero po analizie gramatyki i kontekstu otrzymujemy przekład:

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

3. Jak działa jeden znak

Jeden znak może mieć wartość:

Logograficzną

Znak przedstawia całe słowo.

𒀭 = AN = niebo

Sylabiczną

Ten sam znak może zapisywać sylabę, na przykład an, am albo inną wartość zależną od języka i okresu.

Determinatywną

Determinatyw nie jest wymawiany. Informuje, do jakiej kategorii należy następne słowo.

Przykład:

𒀭 Inanna

Znak 𒀭 przed imieniem może oznaczać, że Inanna jest boginią. Nie tłumaczy się go wtedy jako „niebo”.

4. Sumeryjski a akadyjski

Sumeryjski

Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym. Do rdzenia i słowa dodaje wiele przyrostków gramatycznych.

Przykład z „Instrukcji Szuruppaka”:

zi-ud-su3-ra2

Można to zapisać jako Zi-ud-sura, imię bohatera potopu.

Akadyjski

Akadyjski jest językiem semickim. Występuje w wersji babilońskiej i asyryjskiej.

Przykład z XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”:

ūta-napišti

W polskiej transkrypcji spotyka się formy:

• Utnapisztim;
• Uta-napiszti;
• Uta-napišti.

Wszystkie odnoszą się do tego samego bohatera.

5. Znaki, których nie należy tłumaczyć dosłownie

Nazwy własne

Šuruppak
Ubara-Tutu
Zi-ud-sura
Atra-hasis
Utnapisztim
Ereškigal
Ninshubur

Nazwy te należy transkrybować, a nie tłumaczyć każde słowo osobno.

Logogramy bogów

Imię boga może być zapisane znakiem lub grupą znaków. Na przykład:

• DINGIR — bóg, boskość;
• EN.KI — Enki;
• DUTU — Utu, dosłownie „bóg Słońca”;
• INANNA — Inanna;
• EN.LIL — Enlil.

Determinatywy

W transliteracji determinatywy zapisuje się często małą literą lub w indeksie, a w przekładzie pomija.

Przykład:

dInanna

Litera d oznacza determinatyw boskości i nie jest wymawiana. Czytamy: Inanna, nie „d-Inanna”.

6. Jak czytać kolejność znaków

Na tabliczce tekst zwykle biegnie:

• od lewej do prawej;
• w kolumnach;
• od góry do dołu;
• na awersie i rewersie;
• czasem na bokach i dolnej krawędzi.

Wydanie naukowe może przedstawiać kolejność jako:

obv. i 1
obv. i 2
obv. ii 1
rev. i 1

Oznacza to:

• obv. — awers;
• rev. — rewers;
• i, ii, iii — kolejne kolumny;
• ostatnia liczba — numer wersu w kolumnie.

Nie należy zakładać, że pierwszy widoczny znak na fotografii jest początkiem tekstu. Tabliczka może być obrócona, niekompletna albo ułożona w złej kolejności.

7. Oznaczenia stosowane w wydaniach

Nawiasy i znaki specjalne

[ … ]

Brak tekstu lub luka w tabliczce.

< … >

Uzupełnienie skryby lub wydawcy, czasem poprawka błędu.

( … )

Uzupełnienie potrzebne do sensu, lecz niepewne albo niewidoczne na tabliczce.

x

Nieczytelny znak.

x x x

Kilka nieczytelnych znaków.

? 

Odczyt lub interpretacja niepewna.

⸢ … ⸣

Ślady znaku zachowane tylko częściowo, lecz możliwe do uzupełnienia.

⌈ … ⌉

Znak zachowany na krawędzi lub częściowo widoczny.

8. Przykład: „siedem niebios, siedem ziem”

Transliteracja

an-imin-bi ki-imin-bi

Rozbicie

an       = niebo
imin     = siedem
-bi      = ich / jest ich
ki        = ziemia, kraina
imin     = siedem
-bi      = ich / jest ich

Przekład dosłowny

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Przekład płynny

„Siedem jest niebios i siedem jest ziem”.

Uwaga

Nie należy automatycznie dopisywać do tej formuły siedmiu konkretnych nazw niebios, jeśli dana tabliczka ich nie wymienia. Sama formuła nie jest pełną kosmologią.

9. Przykład: początek „Instrukcji Szuruppaka”

Transliteracja uproszczona

ud re-a ud su3-ra2 re-a
ji6 re-a ji6 ba-ra2 re-a
mu re-a mu su3-ra2 re-a
ud-ba jectug2 tuku inim galam inim zu-a
kalam-ma til3-la-a

Przekład roboczy

„W tamtych dniach, w owych bardzo odległych dniach, w tamtych nocach, w owych bardzo odległych nocach, w tamtych latach, w owych bardzo odległych latach — w tamtym czasie żył w Kraju mędrzec, który znał wyszukane słowa”.

Jak powstaje przekład

• ud — dzień, czas;
• ji6 — noc;
• mu — rok;
• kalam — Kraj, kraina;
• inim — słowo, mowa;
• galam — wyszukany, kunsztowny;
• zu — znać;
• til — żyć, trwać;
• końcówki i elementy gramatyczne dopasowują słowa do zdania.

Nie wolno tłumaczyć tego mechanicznie jako: „dzień daleki dzień noc daleka noc rok daleki rok”. Trzeba uwzględnić sumeryjską składnię i styl powtórzenia.

10. Przykład: „Atra-hasis”

Transliteracja imienia

Atra-ḫasīs

Rozbicie

atra       = niezwykle
ḫasīs      = mądry

Przekład imienia

„Niezwykle Mądry”.

W polskim tekście można używać formy Atra-hasis, a w komentarzu podać znaczenie imienia.

Utnapisztim

Uta-napišti

Znaczenie imienia wiąże się z życiem i ocaleniem. W polskiej tradycji utrwaliła się forma Utnapisztim.

11. Jak samodzielnie czytać tabliczkę ze zdjęcia

Krok 1 — ustal orientację

Sprawdź, gdzie jest górna krawędź. Tabliczki nie zawsze mają prostokątny kształt. Zwróć uwagę na:

• kierunek kolumn;
• kształt krawędzi;
• ślady numeru muzealnego;
• obecność kolofonu;
• ciągłość znaków na bokach.

Krok 2 — nie zaczynaj od przekładu

Najpierw przepisz znaki. Nie próbuj od razu zgadywać historii.

znak klinowy → transliteracja → analiza gramatyczna → przekład

Krok 3 — rozpoznaj język

Sumerian będzie miał wiele elementów składanych i przyrostków. Akadyjski będzie przypominał język semicki i często zawiera formy czasownikowe oraz końcówki przypadków.

Krok 4 — porównaj paralelę

Jeżeli tekst jest literacki, poszukaj:

• innej kopii tej samej tabliczki;
• wydania kompozytnego;
• transliteracji;
• fotografii lub rysunku znaków;
• przekładu naukowego.

Krok 5 — zaznacz niepewność

Nieczytelnego miejsca nie należy uzupełniać według własnej fantazji. Zapisz:

[ … ]

albo:

x x

Krok 6 — dopiero wtedy tłumacz

Przekład musi uwzględniać:

• znaczenie słowa;
• gramatykę;
• gatunek tekstu;
• paralelne wersy;
• warianty rękopiśmienne;
• możliwe błędy skryby.

12. Czego nie robić

Nie należy:

1. tłumaczyć każdego znaku jako osobnego słowa;
2. zakładać, że każdy znak ma tylko jedną wartość;
3. mylić transliteracji z przekładem;
4. odczytywać tekstu bez ustalenia języka;
5. usuwać nawiasów i luk;
6. dopisywać całych zdań na podstawie mitu znanego z internetu;
7. uznawać późniejszej interpretacji za dosłowny tekst tabliczki;
8. traktować „siedmiu niebios” jako jednego kompletnego eposu;
9. łączyć automatycznie Sumerów, Babilończyków i późniejsze religie w jeden system;
10. uznawać sztucznie wygładzonego przekładu za oryginalne brzmienie tabliczki.

13. Minimalny słowniczek

14. Jak zapisać własny przekład

Najbezpieczniejszy układ wygląda tak:

[wers / numer tabliczki]

Transliteracja:
...

Przekład dosłowny:
...

Przekład płynny:
...

Uwagi:
...

Przykład

Tekst:

a-nu-um-ma an-imin-bi ki-imin-bi

Przekład dosłowny:

„Oto: niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Uwagi:

Formuła pochodzi z tradycji rytualnej. Nie zachował się tu wykaz siedmiu nazw niebios.

15. Czym różni się przekład filologiczny od literackiego

Przekład filologiczny

„Nie powinieneś wypowiadać wyroku, kiedy pijesz piwo”.

Przekład literacki

„Nie sądź ludzi po pijanemu”.

Pierwszy jest bliższy konstrukcji źródłowej. Drugi jest łatwiejszy dla czytelnika, ale może usuwać powtórzenia i konkretne słowa starożytnego tekstu.

W całym projekcie używany jest przede wszystkim przekład filologiczno-surowy, z osobnymi objaśnieniami.

16. Najważniejsze zastrzeżenie

Bez fotografii, transliteracji, numeru muzealnego albo krytycznego wydania nie można uczciwie powiedzieć, że dany polski tekst jest „tłumaczeniem konkretnej tabliczki”. Można przygotować:

• przekład kompozytny;
• przekład zachowanych fragmentów;
• rekonstrukcję na podstawie kilku kopii;
• przekład literacki mitu;
• opis kosmologii wyprowadzonej z wielu tekstów.

Każdy z tych rodzajów trzeba wyraźnie oznaczyć.

Podsumowanie

Czytanie tabliczki wygląda tak:

klinowe znaki → transliteracja → język → gramatyka → warianty → przekład → komentarz

A nie tak:

zdjęcie tabliczki → intuicyjne tłumaczenie.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne w tekstach o siedmiu niebach, stworzeniu ludzi i świecie zmarłych, ponieważ zachowane źródła są fragmentaryczne i pochodzą z wielu różnych okresów.