Kompendium zredagowane: człowiek w literaturze mezopotamskiej

Wersja zbiorcza — stan redakcyjny

Zakres: stworzenie człowieka, sens istnienia, potop, kosmos, siedem niebios, świat podziemny, śmierć, rytuał, magia, słownik i gramatyka.

Status: jest to dokument zbiorczy materiału roboczego. W tej redakcji usunięto nieaktualny Tom II i wcześniejszą, błędną numerację Tomu III. Zachowano rozdzielenie między przekładem, rekonstrukcją, parafrazą i komentarzem. Teksty starożytne są fragmentaryczne; wielokropki i nawiasy nie oznaczają braków zmyślonych ani uzupełnień pewnych.

Najważniejsza korekta metodologiczna: nie każdy fragment poniżej jest bezpośrednim przekładem jednej tabliczki. Część to przekłady kompozytne, część — opracowania tematyczne, słowniki i ćwiczenia. Każdy dział zachowuje swój opis źródła.

Spis części

1. Teksty główne: Szuruppak, Atra-hasis, Utnapisztim.
2. Kompendium stworzenia, śmierci i kosmosu.
3. Słowniki sumeryjskie i akadyjskie.
4. Indeksy polskie i tematyczne.
5. Paleografia i praca z tabliczką.
6. Gramatyka i ćwiczenia.

Dział 1: instrukcje_szuruppaka_redakcja.md

Instrukcje Szuruppaka — zredagowany surowy tekst tłumaczenia

Zachowano numerację wersów, nawiasy z niepewnymi odczytaniami oraz luki obecne w przekazanym materiale. Tekstu nie ujednolicano w kierunku przekładu literackiego.

Wstęp (wersy 1–13)

1–13 W tamtych dniach, w owych bardzo odległych dniach, w tamtych nocach, w owych bardzo odległych nocach, w tamtych latach, w owych bardzo odległych latach — w tamtym czasie żył w Kraju mędrzec, który potrafił przemawiać wyszukanymi słowami.

(ciąg dalszy) Szuruppak, mędrzec, który potrafił przemawiać wyszukanymi słowami, żył w Kraju.

(ciąg dalszy) Szuruppak udzielał instrukcji swojemu synowi. Szuruppak, syn Ubara-Tutu, udzielał instrukcji swojemu synowi Zi-ud-surze: „Mój synu, pozwól, że udzielę ci instrukcji; powinieneś uważać!”.

(ciąg dalszy) „Zi-ud-suro, pozwól, że skieruję do ciebie słowo; powinieneś uważać! Nie zaniedbuj moich instrukcji!”.

(ciąg dalszy) „Nie naruszaj słów, które wypowiadam! Instrukcje starego człowieka są cenne; powinieneś się do nich stosować!”.

Część I (wersy 14–50)

14 Nie powinieneś kupować ryczącego osła; on rozsadzi (?) twoje wnętrzności (?).

15–18 Nie powinieneś umieszczać pola przy drodze.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś orać pola przy ścieżce.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś budować studni na swoim polu; ludzie wyrządzą ci przez nią szkody.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś stawiać domu obok placu publicznego; tam zawsze jest tłum (?).

19–20 Nie powinieneś ręczyć za kogoś; ten człowiek będzie miał nad tobą władzę.

(ciąg dalszy) Ty sam również nie powinieneś pozwalać, by ktoś ręczył za ciebie.

21 Nie powinieneś przeprowadzać inspekcji (?) na człowieku; potop (?) ci to zwróci (?).

22–27 Nie powinieneś ociągać się tam, gdzie trwa kłótnia.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś pozwolić, by kłótnia uczyniła cię świadkiem.

(ciąg dalszy) Trzymaj się z dala od kłótni; nie powinieneś wybierać innej drogi.

28–31 Nie powinieneś niczego kraść.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś włamywać się do domu; nie powinieneś pożądać skrzyni z pieniędzmi (?).

(ciąg dalszy) Złodziej jest lwem, lecz po schwytaniu staje się niewolnikiem.

(ciąg dalszy) Mój synu, nie powinieneś dopuszczać się rozboju; nie powinieneś ranić się toporem.

32–34 Nie powinieneś czynić młodego człowieka swoim drużbą.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś igrać z zamężną młodą kobietą; oszczerstwo może być poważne.

(ciąg dalszy) Mój synu, nie powinieneś siedzieć sam w komnacie z zamężną kobietą.

35–38 Nie powinieneś wszczynać kłótni; nie powinieneś przynosić sobie wstydu. Nie powinieneś kłamać; nie powinieneś się przechwalać.

(ciąg dalszy) Wtedy twoim słowom będą ufać. Nie powinieneś zbyt długo (?) się zastanawiać; nie zniesiesz spojrzeń.

39–41 Nie powinieneś z nikim jeść kradzionego jedzenia.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś zanurzać (?) dłoni we krwi. Po rozdzieleniu kości zostaniesz zmuszony do zwrotu wołu.

42–43 Nie powinieneś mówić niewłaściwie; później zastawi to na ciebie pułapkę.

44–46 Nie powinieneś rozpraszać swoich owiec na nieznanych pastwiskach.

(ciąg dalszy) Nie powinieneś wynajmować cudzego wołu na niepewną [drogę?]. Bezpieczna [droga?] oznacza bezpieczną podróż.

47 Nie powinieneś podróżować nocą; może ona skrywać zarówno dobro, jak i zło.

48 Nie powinieneś kupować onagra; wystarcza (?) on tylko do końca dnia.

49 Nie powinieneś współżyć ze swoją niewolnicą; ona cię „przeżuje” (?).

50 Nie powinieneś mocno przeklinać; to odwraca się przeciw tobie.

Część II (wersy 51–145)

51–52 Nie powinieneś wyciągać wody, której nie możesz dosięgnąć (lub chwycić); to uczyni cię słabym.

53 Nie powinieneś przepędzać dłużnika; będzie on nastawiony do ciebie wrogo.

54–57 Nie powinieneś zakładać domu z aroganckim człowiekiem; uczyni on twoje życie życiem niewolnicy. Nie będziesz mógł przejść obok żadnego ludzkiego mieszkania, żeby nie krzyczano za tobą: „Oto idzie! Oto idzie!”.

58–59 Nie powinieneś niszczyć trzcinowego płotu ogrodu; będą ci mówić: „Napraw go! Napraw go!”.

60 Nie powinieneś dostarczać jedzenia obcemu (?); nie powinieneś uciszać (?) kłótni.

61–62 Mój synu, nie powinieneś używać przemocy (?); nie powinieneś dopuszczać się gwałtu na czyjejś córce — dziedziniec się o tym dowie.

63–64 Nie powinieneś wypędzać potężnego człowieka; nie powinieneś niszczyć zewnętrznego muru. Nie powinieneś wypędzać młodego człowieka; nie powinieneś sprawiać, by zwrócił się przeciwko miastu.

65–66 Oczy oszczercy zawsze poruszają się chybotliwie jak wrzeciono. Nie powinieneś nigdy pozostawać w jego obecności; jego zamiary (?) nie powinny mieć na ciebie wpływu (?).

67 Nie powinieneś przechwalać się w piwiarniach jak oszust; [wtedy twoje słowa będą cieszyły się zaufaniem].

68–72 Osiągnąwszy wiek męski, nie powinieneś skakać (?) ze swoją ręką. Wojownik jest wyjątkowy — sam jeden jest równy wielu; Utu jest wyjątkowy — sam jeden jest równy wielu. Swoim życiem powinieneś zawsze być po stronie wojownika; swoim życiem powinieneś zawsze być po stronie Utu.

94–96 Pałac jest jak potężna rzeka: jego środkiem są bodące byki; to, co wpływa, nigdy nie wystarcza, by go wypełnić, a tego, co wypływa, nigdy nie można zatrzymać.

97–100 Gdy chodzi o cudzy chleb, łatwo jest powiedzieć: „Dam ci go”, lecz czas faktycznego dawania może być tak odległy jak niebo. Jeśli pójdziesz za człowiekiem, który powiedział: „Dam ci go”, powie on: „Nie mogę ci go dać — chleb właśnie się skończył”.

101–102 Własność jest czymś, co należy powiększać (?); lecz nic nie dorówna mojemu potomstwu.

103–105 Artystyczne usta recytują słowa; szorstkie usta przynoszą dokumenty procesowe; słodkie usta zbierają słodkie zioła.

106–108 Gadatliwy (kłamca) napełnia (?) swój worek na chleb; wyniosły przynosi pusty worek i może napełnić swoje puste usta tylko przechwałkami.

109 Kto pracuje ze skórą, w końcu (?) będzie pracował z własną skórą.

110 Silny może uciec (?) z czyjejkolwiek ręki.

111–114 Głupiec coś traci. Śpiąc, głupiec coś traci. „Nie wiąż mnie!” — błaga. „Pozwól mi żyć!” — błaga.

126 Nie powinieneś wydawać wyroków, gdy pijesz piwo.

127 Nie powinieneś nadmiernie martwić się o to, co opuszcza dom.

131–133 W czasie żniw, w najcenniejszym czasie, zbieraj jak niewolnica, jedz jak królowa. Mój synu, zbierać jak niewolnica, jeść jak królowa — tak właśnie powinno być.

Część III (wersy 146–280)

153 Nie powinieneś bić syna rolnika; to on zbudował twoje nasypy i rowy.

154–164 Nie powinieneś kupować prostytutki; ona jest ustami, które gryzą. Nie powinieneś kupować niewolnika urodzonego w domu; on jest jak zioło, które powoduje ból żołądka. Nie powinieneś kupować wolnego człowieka; on zawsze będzie opierał się o ścianę.

158–161 Lepiej sprowadź obcego niewolnika z gór albo kogoś z miejsca, gdzie jest obcy; będzie on dla ciebie wylewał wodę tam, gdzie wschodzi słońce, i będzie kroczył przed tobą. Nie należy on do żadnej rodziny ani miasta, więc nie będzie chciał do nich wracać.

170–171 Los (przeznaczenie) jest jak mokry brzeg; może sprawić, że człowiek się poślizgnie.

172–174 Starszy brat jest rzeczywiście jak ojciec; starsza siostra jest rzeczywiście jak matka. Słuchaj więc starszego brata i bądź posłuszny starszej siostrze.

189–192 Chwytając za kark wielkiego wołu, możesz przeprawić się przez rzekę. Poruszając się u boku potężnych ludzi swojego miasta, z pewnością się wzniesiesz.

202–203 Kochające serce utrzymuje rodzinę; nienawistne serce niszczy rodzinę.

204–207 Podporządkuj się szanowanym; bądź pokorny wobec potężnych. Wtedy przetrwasz wśród niegodziwców.

208–212 Nie powinieneś wybierać żony podczas festiwalu. Jej wnętrze i zewnętrze są iluzoryczne. Srebro, lapis lazuli, suknia i lniana szata, które ma na sobie, są pożyczone.

215 Rzetelną kobietę wybiera się dla dobrego gospodarstwa.

220 Kobieta z własnym majątkiem rujnuje dom.

221 Pijak zatopi żniwa.

242–244 Niczego nie należy cenić ponad życie; życie powinno być słodkie. Nie powinieneś służyć rzeczom; rzeczy powinny służyć tobie.

246–247 Nie powinieneś maltretować owcy, bo urodzisz córkę; nie powinieneś wrzucać grudki ziemi do skrzyni z pieniędzmi, bo urodzisz syna.

255–260 Nie powinieneś mówić arogancko do swojej matki; to wywołuje nienawiść. Nie powinieneś kwestionować słów swojej matki ani swojego osobistego boga. Matka, jak Utu, daje człowiekowi życie.

277–280 To są instrukcje dane przez Szuruppaka, syna Ubara-Tutu. Chwała niech będzie pani, która ukończyła te wielkie tablice — dziewicy Nisabie!

Dział 2: pelne_tlumaczenie_szuruppaka.md

Instrukcje Szuruppaka

Pełny roboczy przekład z zachowaniem luk i niepewnych odczytań

Uwaga redakcyjna. Jest to surowy przekład roboczy kompozytnego tekstu sumeryjskiego. Utwór zachował się w wielu kopiach, dlatego numeracja i brzmienie niektórych wersów różnią się między rękopisami. Wielokropki oznaczają tekst uszkodzony lub nieprzetłumaczony; znak (?) oznacza niepewność odczytania albo interpretacji. Nazwy własne zapisano w formach: Szuruppak, Ubara-Tutu, Zi-ud-sura, Nisaba.

Wersy 1–13

1–13 W tamtych dniach, w owych bardzo odległych dniach, w tamtych nocach, w owych bardzo odległych nocach, w tamtych latach, w owych bardzo odległych latach — w tamtym czasie żył w Kraju mędrzec, który potrafił przemawiać wyszukanymi słowami. Szuruppak, mędrzec, który potrafił przemawiać wyszukanymi słowami, żył w Kraju. Szuruppak udzielał instrukcji swojemu synowi; Szuruppak, syn Ubara-Tutu, udzielał instrukcji swojemu synowi Zi-ud-surze: „Mój synu, pozwól, że udzielę ci instrukcji; powinieneś uważać! Zi-ud-suro, pozwól, że skieruję do ciebie słowo; powinieneś uważać! Nie zaniedbuj moich instrukcji! Nie naruszaj słów, które wypowiadam! Instrukcje starego człowieka są cenne; powinieneś się do nich stosować!”.

Wersy 14–75

14 Nie powinieneś kupować ryczącego osła; on rozsadzi (?) twoje wnętrzności (?).

15–18 Nie powinieneś umieszczać pola przy drodze; …… Nie powinieneś orać pola przy drodze (jeden rękopis dodaje: „albo przy ścieżce”); …… Nie powinieneś budować studni na swoim polu; ludzie wyrządzą ci przez nią szkody. Nie powinieneś stawiać domu obok placu publicznego; tam zawsze jest tłum (?).

19–20 Nie powinieneś ręczyć za kogoś; ten człowiek będzie miał nad tobą władzę. Ty sam również nie powinieneś pozwalać, by ktoś ręczył za ciebie (jeden rękopis dodaje: „ten człowiek będzie tobą gardził (?)”).

21 Nie powinieneś przeprowadzać inspekcji (?) na człowieku; potop (?) zwróci ci to (?).

22–27 Nie powinieneś ociągać się tam, gdzie trwa kłótnia; nie powinieneś pozwolić, by kłótnia uczyniła cię świadkiem. Nie powinieneś pozwolić, by wciągnięto cię w kłótnię. Nie powinieneś wywoływać kłótni; …… …… brama pałacu …… Stań z boku podczas kłótni; …… nie powinieneś wybierać (?) innej drogi.

28–31 Nie powinieneś niczego kraść; nie powinieneś niszczyć siebie (?). Nie powinieneś włamywać się do domu; nie powinieneś pożądać skrzyni z pieniędzmi (?). Złodziej jest lwem, lecz po schwytaniu staje się niewolnikiem. Mój synu, nie powinieneś dopuszczać się rozboju; nie powinieneś ranić się toporem.

32–34 Nie powinieneś czynić młodego człowieka swoim drużbą. Nie powinieneś …… siebie (?). Nie powinieneś igrać z zamężną młodą kobietą; oszczerstwo może być poważne. Mój synu, nie powinieneś siedzieć sam w komnacie z zamężną kobietą.

35–38 Nie powinieneś wszczynać kłótni; nie powinieneś przynosić sobie wstydu. Nie powinieneś …… kłamstw; …… Nie powinieneś się przechwalać; wtedy twoim słowom będą ufać. Nie powinieneś zbyt długo (?) się zastanawiać; nie zniesiesz …… spojrzeń.

39–41 Nie powinieneś z nikim jeść kradzionego jedzenia (jeden rękopis ma: „ze złodziejem”). Nie powinieneś zanurzać (?) dłoni we krwi. Po rozdzieleniu kości zostaniesz zmuszony do zwrotu wołu; zostaniesz zmuszony do zwrotu owcy.

42–43 Nie powinieneś mówić niewłaściwie; później zastawi to na ciebie pułapkę.

44–46 Nie powinieneś rozpraszać swoich owiec na nieznanych pastwiskach. Nie powinieneś wynajmować cudzego wołu na niepewną …… Bezpieczna …… oznacza bezpieczną podróż.

47 Nie powinieneś podróżować nocą; może ona skrywać zarówno dobro, jak i zło.

48 Nie powinieneś kupować onagra; wystarcza (?) on tylko do końca dnia.

49 Nie powinieneś współżyć ze swoją niewolnicą; ona cię „przeżuje” (?).

50 Nie powinieneś mocno przeklinać; to odwraca się przeciw tobie.

51–52 Nie powinieneś wyciągać wody, której nie możesz dosięgnąć (jeden rękopis: „której nie możesz chwycić”); to uczyni cię słabym.

[Jeden wers niejasny.]

53 Nie powinieneś przepędzać dłużnika; będzie on nastawiony do ciebie wrogo.

54–57 Nie powinieneś zakładać domu z aroganckim człowiekiem; uczyni on twoje życie życiem niewolnicy. Nie będziesz mógł przejść obok żadnego ludzkiego mieszkania, żeby nie krzyczano za tobą: „Oto idzie! Oto idzie!”.

58–59 Nie powinieneś niszczyć …… trzcinowego płotu ogrodu; będą ci mówić: „Napraw go! Napraw go!”.

60 Nie powinieneś dostarczać jedzenia obcemu (?); nie powinieneś uciszać (?) kłótni.

61–62 Mój synu, nie powinieneś używać przemocy (?); …… Nie powinieneś dopuszczać się gwałtu na czyjejś córce; dziedziniec się o tym dowie.

63–64 Nie powinieneś wypędzać potężnego człowieka (jeden rękopis: „silnego”); nie powinieneś niszczyć zewnętrznego muru. Nie powinieneś wypędzać młodego człowieka; nie powinieneś sprawiać, by zwrócił się przeciwko miastu.

65–66 Oczy oszczercy zawsze poruszają się chybotliwie jak wrzeciono. Nie powinieneś nigdy pozostawać w jego obecności; nie powinieneś pozwolić, by jego zamiary (?) miały na ciebie wpływ (?).

67 Nie powinieneś przechwalać się w piwiarniach (jeden rękopis: „w browarach”) jak oszust; [wtedy twoim słowom będą ufać].

68–72 Osiągnąwszy wiek męski, nie powinieneś skakać (?) ze swoją ręką. Wojownik jest wyjątkowy — sam jeden jest równy wielu; Utu jest wyjątkowy — sam jeden jest równy wielu. Swoim życiem powinieneś zawsze być po stronie wojownika; swoim życiem powinieneś zawsze być po stronie Utu.

73–75 Szuruppak dał te instrukcje swojemu synowi. Szuruppak, syn Ubara-Tutu, dał te instrukcje swojemu synowi Zi-ud-surze.

Wersy 76–145

76–82 Po raz drugi Szuruppak udzielił instrukcji swojemu synowi. Szuruppak, syn Ubara-Tutu, udzielił instrukcji swojemu synowi Zi-ud-surze: „Mój synu, pozwól, że udzielę ci instrukcji; powinieneś uważać! Zi-ud-suro, pozwól, że skieruję do ciebie słowo; powinieneś uważać! Nie zaniedbuj moich instrukcji! Nie naruszaj słów, które wypowiadam!”. [Jeden rękopis dodaje: „Instrukcje starego człowieka są cenne; powinieneś się do nich stosować!”.]

83–91 Usta pijące piwo …… Mój maleńki …… Usta pijące piwo …… Ninkasi ……

[Pięć wersów niejasnych.]

92–93 Twój własny człowiek nie odpłaci ci za to (?). Trzcinowiska są ……; mogą ukrywać (?) oszczerstwo.

94–96 Pałac jest jak potężna rzeka: jego środkiem są bodące byki; to, co wpływa, nigdy nie wystarcza, by go wypełnić, a tego, co wypływa, nigdy nie można zatrzymać.

97–100 Gdy chodzi o cudzy chleb, łatwo jest powiedzieć: „Dam ci go”, lecz czas faktycznego dawania może być tak odległy jak niebo. Jeśli pójdziesz za człowiekiem, który powiedział: „Dam ci go”, powie on: „Nie mogę ci go dać — chleb właśnie się skończył”.

101–102 Własność jest czymś, co należy powiększać (?); lecz nic nie dorówna moim dzieciom.

103–105 Artystyczne usta recytują słowa; szorstkie usta przynoszą dokumenty procesowe; słodkie usta zbierają słodkie zioła.

106–108 Gadatliwy (jeden rękopis: „kłamca”) napełnia (?) swój worek na chleb; wyniosły przynosi pusty worek i może napełnić swoje puste usta tylko przechwałkami.

109 Kto pracuje ze skórą, w końcu (?) będzie pracował z własną skórą.

110 Silny może uciec (?) z czyjejkolwiek ręki.

111–114 Głupiec coś traci. Śpiąc, głupiec coś traci. „Nie wiąż mnie!” — błaga. „Pozwól mi żyć!” — błaga.

115–117 Lekkomyślny wydaje wyroki losu; bezwstydny gromadzi (?) rzeczy na cudzym łonie: „Jestem taki, że zasługuję na podziw”.

118 Słaba żona jest zawsze (?) chwytana przez los.

119–123 Jeśli zatrudnisz robotnika, będzie dzielił z tobą worek na chleb; będzie jadł z tobą z tego samego worka i razem z tobą opróżni worek. Potem przestanie dla ciebie pracować i, mówiąc: „Muszę z czegoś żyć”, będzie służył w pałacu.

124–125 Mówisz swojemu synowi, żeby przyszedł do twojego domu; mówisz swojej córce, żeby poszła do kobiecych komnat.

126 Nie powinieneś wydawać wyroków, gdy pijesz piwo.

127 Nie powinieneś nadmiernie martwić się o to, co opuszcza dom.

128–130 Niebo jest daleko, ziemia jest najcenniejsza, lecz to dzięki niebu pomnażasz swoje dobra; pod nim oddychają wszystkie obce kraje.

131–133 W czasie żniw, w najcenniejszym czasie, zbieraj jak niewolnica, jedz jak królowa. Mój synu, zbierać jak niewolnica, jeść jak królowa — tak właśnie powinno być.

134–142 Kto obraża, może zranić tylko skórę; chciwe oczy (?) mogą jednak zabić. Kłamca, krzycząc, rozdziera swoje szaty. Obelgi przynoszą (?) radę niegodziwcom. Mówienie arogancko jest jak wrzód: jak zioło, które powoduje ból żołądka.

[Jeden wers niejasny.]

Moje słowa modlitwy przynoszą obfitość. Modlitwa jest chłodną wodą, która chłodzi serce. Tylko (?) obelgi i głupia mowa przyciągają uwagę Kraju.

143–145 Szuruppak dał te instrukcje swojemu synowi. Szuruppak, syn Ubara-Tutu, dał te instrukcje swojemu synowi Zi-ud-surze.

Wersy 146–280

146–152 Po raz trzeci Szuruppak udzielił instrukcji swojemu synowi. Szuruppak, syn Ubara-Tutu, udzielił instrukcji swojemu synowi Zi-ud-surze: „Mój synu, pozwól, że udzielę ci instrukcji; powinieneś uważać! Zi-ud-suro, pozwól, że skieruję do ciebie słowo; powinieneś uważać! Nie zaniedbuj moich instrukcji! Nie naruszaj słów, które wypowiadam!”. [Niektóre rękopisy dodają: „Instrukcje starego człowieka są cenne; powinieneś się do nich stosować!”.]

153 Nie powinieneś bić syna rolnika; to on zbudował (?) twoje nasypy i rowy.

154–164 Nie powinieneś kupować prostytutki; ona jest ustami, które gryzą. Nie powinieneś kupować niewolnika urodzonego w domu; on jest jak zioło, które powoduje ból żołądka. Nie powinieneś kupować wolnego człowieka; on zawsze będzie opierał się o ścianę. Nie powinieneś kupować pałacowej niewolnicy; ona zawsze będzie dnem naczynia (?). Lepiej sprowadź obcego niewolnika z gór albo kogoś z miejsca, gdzie jest obcy. Mój synu, będzie on dla ciebie wylewał wodę tam, gdzie wschodzi słońce, i będzie kroczył przed tobą. Nie należy on do żadnej rodziny, więc nie chce do niej wracać; nie należy do żadnego miasta, więc nie chce do niego wracać. [Jeden rękopis dodaje dwa wersy: „Nie może zapukać do drzwi ……; nie może wejść ……”.] Nie będzie z tobą ……; nie będzie wobec ciebie zuchwały.

165–167 Mój synu, nie powinieneś podróżować samotnie na wschód. Twój znajomy nie powinien ……

168–169 Imię nadane komuś innemu ……; nie powinieneś usypywać góry na kimś innym.

170–171 Los jest jak mokry brzeg; może sprawić, że człowiek się poślizgnie.

172–174 Starszy brat jest rzeczywiście jak ojciec; starsza siostra jest rzeczywiście jak matka. Słuchaj więc starszego brata i bądź posłuszny starszej siostrze, jakby była twoją matką.

175–176 Nie powinieneś pracować tylko oczami; nie pomnożysz swoich dóbr samymi ustami.

177 Niedbały człowiek rujnuje (?) swoją rodzinę.

178–180 Głód sprawia, że niektórzy wchodzą w góry; sprowadza także zdrajców i obcych, ponieważ głód sprowadza innych ludzi z gór.

181–182 Małe miasto dostarcza swojemu królowi cielę; ogromne miasto kopie (?) działkę pod dom (?).

183–188 …… jest dobrze wyposażony. Biedak sprowadza na bogacza wszelkiego rodzaju choroby. Żonaty człowiek jest dobrze wyposażony; nieżonaty ścieli sobie posłanie w stogu siana (?). Ten, kto chce zniszczyć dom, niech idzie naprzód i go zniszczy; ten, kto chce go podnieść, niech idzie naprzód i go podniesie.

189–192 Chwytając za kark wielkiego wołu, możesz przeprawić się przez rzekę. Poruszając się (?) u boku potężnych ludzi swojego miasta, mój synu, z pewnością się wzniesiesz (?).

193–201 Kiedy sprowadzasz niewolnicę z gór, przynosi ona ze sobą zarówno dobro, jak i zło. Dobro jest w rękach, zło jest w sercu. Serce nie wypuszcza dobra; lecz serce nie potrafi również wypuścić zła. Jak miejsce pełne wody, serce nie porzuca dobra. Zło jest magazynem …… [Jeden rękopis dodaje dwa wersy niejasne.] Niech łódź ze złem zatonie w rzece! Niech jej bukłak pęknie na pustyni!

202–203 Kochające serce utrzymuje rodzinę; nienawistne serce niszczy rodzinę.

204–207 Władza, posiadanie dóbr i stałość są książęcymi mocami boskimi. Podporządkuj się szanowanym; bądź pokorny wobec potężnych. Mój synu, wtedy przetrwasz (?) wśród niegodziwców.

208–212 Nie powinieneś wybierać żony podczas festiwalu. Jej wnętrze jest iluzoryczne (?); jej zewnętrze jest iluzoryczne (?). Srebro, które ma na sobie, jest pożyczone; lapis lazuli, który ma na sobie, jest pożyczony. [Jeden rękopis ma zamiast tego: „……; jej ozdoby są pożyczone, jej ozdoby są pożyczone”.] Suknia, którą ma na sobie, jest pożyczona; lniana szata, którą ma na sobie, jest pożyczona. Z …… nic (?) nie może się równać.

213–214 Nie powinieneś kupować …… byka. Nie powinieneś kupować złośliwego byka; …… dziurę (?) w zagrodzie dla bydła ……

215 Rzetelną kobietę wybiera się (?) dla dobrego gospodarstwa.

216–217 Nie powinieneś kupować osła w czasie żniw. Osioł, który zjada …… będzie …… z innym osłem.

218–219 Złośliwy osioł zwiesza głowę; lecz złośliwy człowiek, mój synu, ……

220 Kobieta z własnym majątkiem rujnuje dom.

221 Pijak zatopi żniwa.

222–234 Złodziejka (?) …… drabinę; wlatuje do domów jak mucha. Oślica …… na ulicy. Świnia karmi swoje młode na ulicy. Kobieta, która się ukłuła, zaczyna płakać i trzyma w ręku wrzeciono, którym się ukłuła (?). Wchodzi do każdego domu; zagląda na wszystkie ulice. …… wciąż mówi: „Wyjdź!”. Rozgląda się (?) ze wszystkich parapetów. Dyszy (?) tam, gdzie trwa kłótnia.

[Dwa wersy niejasne.]

235–241 Poślub (?) …… którego serce nienawidzi (?). Mój synu, ……

[Cztery wersy niejasne.]

Serce przepełnione radością ……

242–244 Niczego w ogóle nie należy cenić ponad życie; życie powinno być słodkie. Nie powinieneś służyć rzeczom; rzeczy powinny służyć tobie. Mój synu, ……

245 Nie powinieneś …… zboża; jego …… są liczne.

246–247 Nie powinieneś maltretować owcy; w przeciwnym razie urodzisz córkę. Nie powinieneś wrzucać grudki ziemi do skrzyni z pieniędzmi (?); w przeciwnym razie urodzisz syna.

248–249 Nie powinieneś porywać żony; nie powinieneś sprawiać, by płakała (?). Miejsce, do którego porwano żonę, ……

250–251 „Biegajmy w kółko (?), mówiąc: «Och, moja stopo, och, moja szyjo!». Zjednoczonymi siłami (?) uczyńmy potężny łuk!”.

252–253 Nie powinieneś zabijać ……; jest on dzieckiem zrodzonym przez …… Nie powinieneś zabijać …… jak ……; nie powinieneś go wiązać.

254 Mamki w kobiecych komnatach ustalają los swojego pana.

255–260 Nie powinieneś mówić arogancko do swojej matki; to wywołuje przeciw tobie nienawiść. Nie powinieneś kwestionować słów swojej matki ani swojego osobistego boga. Matka, jak Utu, daje człowiekowi życie; ojciec, jak bóg, czyni go jasnym (?). Ojciec jest jak bóg: jego słowa są godne zaufania. Instrukcjom ojca należy się podporządkować.

261 Bez przedmieść miasto nie ma również centrum.

262–263 Mój synu, pole położone u podnóża nasypów, czy mokre, czy suche, jest mimo wszystko źródłem dochodu.

264 Nie do pomyślenia (?) jest, by coś zostało utracone na zawsze.

265 …… Dilmunu ……

266–271 Zgubić się jest źle dla psa; dla człowieka jest to straszne (jeden rękopis ma: „Nieznane miejsce jest straszne; zgubić się jest dla psa hańbą (?)”). Na nieznanej drodze, na skraju gór, bogowie gór są ludożercami. Nie budują tam domów tak jak ludzie; nie budują tam miast tak jak ludzie.

[Jeden wers niejasny.]

272–273 Pasterz przestał szukać, przestał sprowadzać owce. Rolnik (?) przestał orać pole.

[Jeden wers niejasny.]

274–276 Ten dar słów jest czymś, co uspokaja umysł ……; kiedy wchodzi do pałacu, uspokaja umysł …… Dar wielu słów …… gwiazdy.

277 Oto instrukcje dane przez Szuruppaka, syna Ubara-Tutu.

278–280 Chwała niech będzie pani, która ukończyła wielkie tablice — dziewicy Nisabie — której Szuruppak, syn Ubara-Tutu, przekazał swoje instrukcje!

Podstawa tekstowa

Przekład opracowano jako polską wersję roboczą na podstawie kompozytnego tekstu i przekładu The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature (ETCSL), 5.6.1, “The instructions of Shuruppag”. ETCSL udostępnia osobno transliterację tekstu kompozytnego, przekład oraz informacje o wariantach rękopiśmiennych. Wersja internetowa: https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section5/tr561.htm

Dział 3: atrahasis_pelne_tlumaczenie_surowe.md

Atra-hasis

Babiloński epos o potopie — pełny zachowany tekst w przekładzie roboczym

Wersja surowa. Przekład obejmuje zachowane fragmenty trzech tabliczek w układzie kompozytnym. Tekst Atra-hasisa nie zachował się w całości: nawiasy kwadratowe i wielokropki oznaczają ubytki, rekonstrukcje lub miejsca niepewne. Nie uzupełniam luk na podstawie późniejszego „Eposu o Gilgameszu”.

Imię bohatera zapisuję jako Atra-hasis („Niezwykle Mądry”), boga Enki jako Enki/Ea, a boga Ellila jako Ellil.

Tabliczka I

Praca bogów

I 1–20 Kiedy bogowie, zamiast człowieka, wykonywali pracę i dźwigali ciężary, ciężar bogów był zbyt wielki, praca zbyt trudna, trud zbyt wielki. Wielcy Anunnaki kazali Igigi dźwigać ciężar siedmiokrotnie.

Anu, ich ojciec, był królem; ich doradcą i wojownikiem był Ellil; ich komornikiem był Ninurta; ich nadzorcą kanałów był Ennugi. Wzięli naczynie losów …, rzucili losy i bogowie dokonali podziału. Anu wstąpił do nieba, a Ellil (?) wziął ziemię dla swojego ludu (?). Zasuwę zamykającą morze przydzielono dalekowzrocznemu Enki.

Gdy Anu wstąpił do nieba, a bogowie Apsu zeszli w dół, Anunnaki nieba kazali Igigi dźwigać ciężar. Bogowie musieli kopać kanały, musieli oczyszczać koryta — żyły kraju. Igigi musieli kopać kanały, musieli oczyszczać koryta — żyły kraju. Bogowie wykopali koryto Tygrysu, a następnie wykopali Eufrat.

[W głębi … ustawili … Apsu … kraju … wewnątrz niego … podnieśli jego wierzchołek … wszystkich gór …]

Liczyli lata dźwigania ciężarów; [wielkie moczary …]. Liczyli lata dźwigania ciężarów.

Bunt Igigi

I 21–40 Przez trzy tysiące sześćset lat znosili nadmiar pracy, trudząc się dzień i noc. Jęczeli i wzajemnie się oskarżali. Narzekali na masy wykopanej ziemi:

„Stańmy przed naszym [panem (?)], komornikiem, i sprawmy, by uwolnił nas od naszej ciężkiej pracy! Chodźcie, ponieśmy [pana (?)], doradcę bogów i wojownika, z jego siedziby. Chodźcie, ponieśmy Ellila, doradcę bogów i wojownika, z jego siedziby!”.

Wtedy Allatu (?) przemówił i powiedział do swoich braci, bogów:

[Około ośmiu wersów brak.]

I 41–65 „Chodźcie! Poniesiemy doradcę bogów i wojownika z jego siedziby. Chodźcie! Poniesiemy Ellila, doradcę bogów i wojownika z jego siedziby. Teraz wznieśmy okrzyk wojenny! Zmieszajmy walkę z bitwą!”.

Bogowie usłyszeli jego słowa. Podpalili swoje narzędzia; odłożyli łopaty do ognia, swoje ciężary oddali bogu ognia — i zapłonęli.

Kiedy dotarli do bramy siedziby wojownika Ellila, była noc, środkowa straż. Dom został otoczony, lecz bóg tego nie zauważył. Ekur został otoczony, lecz Ellil tego nie zauważył. Jednak Kalkal czuwał i zamknął [bramę]. Trzymał zamek i pilnował. Kalkal obudził [Nusku]. Usłyszeli hałas [Igigi]. Wtedy Nusku obudził swojego pana i kazał mu wstać z łóżka:

„Mój panie, twój dom jest otoczony! Tłum krąży wokół twojej bramy! Ellilu, twój dom jest otoczony! Tłum krąży wokół twojej bramy!”.

Ellil kazał przynieść broń do swojej siedziby. Przemówił do wezyra Nusku:

„Nusku, zarygluj drzwi, weź broń i stań przede mną”.

Nusku zaryglował drzwi, wziął broń i stanął przed Ellilem. Następnie przemówił do wojownika Ellila:

„Mój panie, twoja twarz jest [blada jak tamaryszek]! Dlaczego boisz się własnych synów? Ellilu, twoja twarz jest [blada jak tamaryszek]! Dlaczego boisz się własnych synów? Poślij po Anu, aby sprowadzono go do ciebie; każ przyprowadzić Enkiego przed swoje oblicze!”.

Posłano po Anu i sprowadzono go. Enki został przyprowadzony przed Ellila. Obecny był Anu, król nieba; obecny był Enki, król Apsu; obecni byli wielcy Anunnaki.

Ellil wstał i przedstawiono sprawę:

„Czy to przeciwko mnie powstali? Czy mam walczyć? Co zobaczyłem na własne oczy? Tłum krążył wokół mojej bramy!”.

Anu przemówił do wojownika Ellila:

„Niech Nusku wyjdzie i dowie się o Igigi, którzy otoczyli twoją bramę”.

Bogowie postanawiają stworzyć człowieka

I 66–100 Ellil przemówił do wezyra Nusku:

„Nusku, otwórz drzwi, weź broń [i stań przede mną]. W zgromadzeniu wszystkich bogów pokłoń się, a następnie powiedz im: «Wasz ojciec Anu, wasz doradca i wojownik Ellil, wasz komornik Ninurta oraz wasz nadzorca kanałów Ennugi posłali mnie, abym zapytał: Kto dowodzi tłumem? Kto dowodzi walką? Kto wypowiedział wojnę? Kto przybiegł do bramy Ellila?»”.

[Nusku otworzył] drzwi, [wziął broń] i poszedł [przed Ellila]. W zgromadzeniu wszystkich bogów [pokłonił się], a następnie przekazał wiadomość:

„Wasz ojciec Anu, wasz doradca i wojownik Ellil, wasz komornik Ninurta oraz wasz nadzorca kanałów Ennugi posłali mnie, abym zapytał: «Kto dowodzi tłumem? Kto dowodzi walką? Kto wypowiedział wojnę? Kto przybiegł do bramy Ellila?»”.

Ellil [odpowiedział]: „Każdy z nas, bogów, wypowiedział wojnę! Przerwaliśmy kopanie. Ciężar jest nadmierny i zabija nas! Nasza praca jest zbyt trudna, trud zbyt wielki! Dlatego każdy z nas, bogów, zgodził się poskarżyć Ellilowi”.

Nusku wziął broń, poszedł [i wrócił do Ellila]: „Mój panie, posłałeś mnie [po …]. Poszedłem [i …]. Wyjaśniłem [ … ]”.

[Brak kilku wersów.] „Każdy z nas, bogów, wypowiedział wojnę. Przerwaliśmy kopanie. Ciężar jest nadmierny i zabija nas; nasza praca jest zbyt trudna, trud zbyt wielki. Dlatego każdy z nas, bogów, zgodził się poskarżyć Ellilowi!”.

Ellil wysłuchał tych słów. Popłynęły jego łzy. Ellil przemówił ostrożnie (?) do wojownika Anu:

„Wielki panie, zabierz ze sobą dekret do nieba i okaż swoją siłę. Gdy Anunnaki siedzą przed tobą, przywołaj jednego boga i wydaj go na zagładę!”.

Anu przemówił do swoich braci, bogów:

„Na co się skarżymy? Ich praca była rzeczywiście zbyt trudna, ich trud zbyt wielki. Każdego dnia ziemia (?) rozbrzmiewała (?). Znak ostrzegawczy był dość głośny — ciągle słyszeliśmy hałas”.

[Fragmentaryczne wersy.]

„Gdy Anunnaki siedzą przed tobą i gdy obecna jest Belet-ili, bogini łona, przywołaj jednego i wydaj go na zagładę!”.

Anu przemówił do [Nusku]:

„Nusku, otwórz drzwi, weź broń, pokłoń się w zgromadzeniu wielkich bogów, a następnie powiedz im: «Wasz ojciec Anu, wasz doradca i wojownik Ellil, wasz komornik Ninurta oraz wasz nadzorca kanałów Ennugi posłali mnie, abym zapytał: Kto dowodzi tłumem? Kto dowodzi walką? Który bóg rozpoczął wojnę? Tłum krążył wokół mojej bramy!»”.

[Fragment o niepewnej długości.]

Ea przemówił do swoich braci, bogów:

„Dlaczego ich obwiniamy? Ich praca była zbyt trudna, ich trud zbyt wielki. Każdego dnia ziemia (?) rozbrzmiewała (?). Znak ostrzegawczy był dość głośny — ciągle słyszeliśmy hałas. Jest tu Belet-ili, bogini łona. Niech stworzy człowieka pierwotnego, aby dźwigał jarzmo, aby dźwigał jarzmo, pracę Ellila. Niech człowiek dźwiga ciężar bogów!”.

[Brak tekstu.] „Belet-ili, bogini łona, jest obecna. Niech bogini łona stworzy potomstwo i niech człowiek dźwiga ciężar bogów!”.

Przywołali boginię i zwrócili się do mądrej Mami, położnej bogów:

„Ty jesteś boginią łona, stwórczynią ludzkości! Stwórz człowieka pierwotnego, aby dźwigał jarzmo! Niech dźwiga jarzmo, pracę Ellila! Niech człowiek dźwiga ciężar bogów!”.

Nintu przemówiła do wielkich bogów:

„Nie godzi się, abym ja go stworzyła. Dzieło należy do Enkiego; on oczyszcza wszystko. Jeśli da mi glinę, wtedy to uczynię”.

Stworzenie człowieka

I 101–150 Enki przemówił do wielkich bogów:

„Pierwszego, siódmego i piętnastego dnia miesiąca dokonam oczyszczenia przez obmycie. Następnie należy zabić jednego boga. Bogowie zostaną oczyszczeni przez zanurzenie. Nintu zmiesza glinę z jego ciałem i krwią. W glinie zostaną zmieszani bóg i człowiek. Niech odtąd na zawsze rozbrzmiewa bęben! Niech z ciała boga powstanie duch; niech ona ogłosi go jego żywym znakiem. Niech duch istnieje, aby nie zapomniano zabitego boga!”.

W zgromadzeniu odpowiedzieli: „Tak!”. Byli to wielcy Anunnaki, którzy wyznaczają losy.

Pierwszego, siódmego i piętnastego dnia miesiąca dokonał oczyszczenia przez obmycie. Ilawelę, boga obdarzonego rozumem, zabili w swoim zgromadzeniu. Nintu zmieszała glinę z jego ciałem i krwią. Usłyszeli odtąd na zawsze rytm bębna. Z ciała boga powstał duch i ona ogłosiła go jego żywym znakiem.

Kiedy zmieszała glinę, przywołała wielkich Anunnaki. Wielcy bogowie Igigi splunęli na glinę. Mami przemówiła do wielkich bogów:

„Wykonałam dokładnie pracę, którą mi nakazaliście. Zabito boga wraz z jego rozumem. Uwolniłam was od ciężkiej pracy i nałożyłam wasz ciężar na człowieka. Obdarzyliście ludzkość hałasem. Zerwałam więzy i dałam wolność”.

Usłyszeli jej słowa, uwolnili się od niepokoju i ucałowali jej stopy:

„Nazywaliśmy cię Mami, lecz odtąd twoje imię będzie brzmiało: Pani wszystkich bogów!”.

Dalekowzroczny Enki i mądra Mami weszli do komnaty przeznaczenia. Zgromadziły się boginie łona. Enki podeptał glinę w jej obecności. Ona recytowała zaklęcie; Enki, pozostając przy niej, kazał jej je recytować.

Kiedy zakończyła zaklęcie, oderwała czternaście kawałków gliny: siedem położyła po prawej stronie, siedem po lewej. Pomiędzy nimi położyła cegłę z mułu. Posłużyła się trzciną (?) i otworzyła ją (?), aby przeciąć pępowinę. Przywołała siedem mądrych i obeznanych bogiń łona oraz siedem innych. Siedem stworzyło mężczyzn, siedem stworzyło kobiety.

Bogini łona jest stwórczynią losu. Ułożył (?) ich parami, ułożył (?) ich parami przed nią.

Mami ustanowiła dla ludzi następujące obyczaje:

„W domu kobiety rodzącej należy przez siedem dni położyć cegłę z mułu. Należy czcić Belet-ili, mądrą Mami. Położna niech raduje się w domu kobiety rodzącej. Kiedy kobieta urodzi dziecko, matka dziecka niech odłączy się [od …]. Mężczyzna wobec dziewczyny [ … ].

[Uszkodzony fragment: o piersi, młodzieńcu z widocznym zarostem oraz o tym, że w ogrodach i przy drogach żona i mąż wybierają się wzajemnie.]

Zgromadziły się boginie łona, a Nintu była obecna. Odliczyły miesiące i przywołały dziesiąty miesiąc jako wyznaczony termin losu.

Narodziny i wzrost ludzi

I 151–220 Kiedy nadszedł dziesiąty miesiąc, wsunęła laskę (?) i otworzyła łono. Jej twarz była radosna. Zakryła głowę, wykonała czynności położnicze, założyła pas i wypowiedziała błogosławieństwo. Sporządziła rysunek z mąki i położyła cegłę z mułu:

„Ja sama to stworzyłam, moje ręce to uczyniły. Niech położna raduje się w domu kapłanki qadistu. Gdziekolwiek kobieta rodzi i matka dziecka odłącza się, tam przez dziewięć dni należy położyć cegłę z mułu. Należy czcić Nintu, boginię łona. Niech nazywają ich [ … ] «Mami». Niech [ … ] boginię łona; niech położą płótno lniane (?). Kiedy w ich domu przygotuje się łoże, żona i mąż niech wybiorą siebie nawzajem”.

Isztar niech raduje się związkiem żony i męża w domu teścia. Świętowanie niech trwa dziewięć dni i niech nazywają Isztar „Iszcharą”. [Piętnastego dnia (?)], w wyznaczonym czasie losu, niech przywoła [ … ].

[Około dwudziestu trzech wersów brak. Zachowały się fragmenty o człowieku, oczyszczaniu domu, synu wobec ojca oraz o zgromadzeniu ludzi.]

Zobaczył [ … ]. Ellil [ … ]. Chwycili [ … ], sporządzili nowe kilofy i łopaty, wykopali wielkie kanały, aby dostarczać ludziom pożywienia i podtrzymywać bogów.

[Około trzynastu wersów brak.]

Minęło sześćset lat — nieco mniej niż sześćset — i kraj stał się zbyt rozległy, a ludzi było zbyt wielu. Kraj był głośny jak ryczący byk. Bóg zaniepokoił się ich hałasem. Ellil musiał słuchać ich zgiełku.

Zwrócił się do wielkich bogów:

„Hałas ludzkości stał się zbyt wielki. Przez ich zgiełk tracę sen. Wydajcie rozkaz, aby wybuchła choroba szuruppu!”.

[Około trzech wersów brak.]

Pierwsza plaga

Był tam Atra-hasis, którego ucho było otwarte na jego boga Enkiego. Rozmawiał ze swoim bogiem i jego bóg rozmawiał z nim.

Atra-hasis przemówił do swojego pana:

„Jak długo (?) bogowie będą sprawiać, że cierpimy? Czy będą sprawiać, że chorujemy na zawsze?”.

Enki przemówił do swojego sługi:

„Zwołaj starszych, dostojników! Rozpocznij powstanie we własnym domu. Niech heroldowie rozgłoszą [ … ]. Niech podniosą wielki hałas w kraju: «Nie czcijcie swoich bogów! Nie módlcie się do swoich bogiń! Odnajdźcie bramę Namtara. Przynieście przed niego pieczony chleb. Niech ofiara z mąki do niego dotrze; niech dary go zawstydzą i niech zetrze swoją «rękę»»”.

Atra-hasis wykonał rozkaz i zgromadził starszych przy swojej bramie. Przemówił do nich:

„Zwołałem starszych, dostojników! Rozpocznijcie powstanie we własnym domu. Niech heroldowie rozgłoszą [ … ]. Niech podniosą wielki hałas w kraju: «Nie czcijcie swoich bogów! Nie módlcie się do swoich bogiń! Odnajdźcie bramę Namtara. Przynieście przed niego pieczony chleb. Niech ofiara z mąki do niego dotrze; niech dary go zawstydzą i niech zetrze swoją «rękę»»”.

Starsi wysłuchali jego słów i zbudowali w mieście świątynię Namtara. Heroldowie rozgłosili [ … ]. Podnieśli wielki hałas w kraju. Nie czcili swojego boga, nie modlili się do swojej bogini, lecz odszukali bramę Namtara i przynieśli przed niego pieczony chleb. Ofiara z mąki dotarła do niego. Dary go zawstydziły i starł swoją „rękę”. Choroba szuruppu opuściła ich. [Bogowie] powrócili do [swoich zwykłych ofiar].

[Brak dwóch wersów do końca kolumny. Formuła końcowa: „Minęło sześćset lat — nieco mniej niż sześćset”.]

Tabliczka II

Susza i głód

II 1–25 Minęło sześćset lat — nieco mniej niż sześćset — i kraj stał się zbyt rozległy, a ludzi było zbyt wielu. Kraj był głośny jak ryczący byk. Bóg zaniepokoił się ich zgiełkiem; Ellil musiał słuchać ich hałasu.

Zwrócił się do wielkich bogów:

„Hałas ludzkości stał się zbyt wielki. Przez ich zgiełk tracę sen. Odetnijcie ludziom dostawy żywności! Niech roślinność będzie zbyt skąpa dla ich głodu! Niech Adad powstrzyma swój deszcz! Niech poniżej nie płynie woda powodziowa ze źródeł! Niech wieje wiatr i ogołoci ziemię! Niech zbierają się chmury, ale nie zrzucają deszczu! Niech pole wyda zmniejszone plony! Niech Nissaba zamknie swoje łono! Niech nie zaznają szczęścia. Niech ich [ … ] będą przygnębione!”.

[Około trzydziestu czterech wersów brak.]

II 26–60 [ … ]

[Około dwunastu wersów brak.]

„Zwołajcie [starszych, dostojników]! Rozpocznijcie powstanie w swoim domu. Niech heroldowie rozgłoszą [ … ]. Niech podniosą wielki hałas w kraju: «Nie czcijcie swojego boga! Nie módlcie się do swojej bogini! Odnajdźcie bramę Adada. Przynieście przed niego pieczony chleb. Niech ofiara z mąki do niego dotrze; niech dary go zawstydzą i niech zetrze swoją «rękę»»”.

[Wtedy] rano sprawi, że powstanie mgła, a nocą wyjdzie ukradkiem i sprawi, że spadnie rosa; odda (?) polu jego plon dziewięciokrotnie, jak złodziej.

Zbudowali w mieście świątynię Adada. Rozkazali heroldom rozgłaszać i podnosić wielki hałas w kraju. Nie czcili swoich bogów, nie modlili się do swojej bogini, lecz odszukali bramę Adada i przynieśli przed niego pieczony chleb. Ofiara z mąki dotarła do niego; dary go zawstydziły i starł swoją „rękę”. Sprawił, że rano powstawała mgła, a nocą wychodził ukradkiem i powodował opadanie rosy. Oddał (?) polu jego plon dziewięciokrotnie, jak złodziej.

[S usza] ich opuściła; [bogowie] powrócili [do swoich zwykłych ofiar].

Druga plaga i zamknięcie nieba

II 61–95 Nie minęły trzy okresy, a kraj stał się zbyt rozległy i ludzi było zbyt wielu. Kraj był głośny jak ryczący byk. Bogowie zaniepokoili się ich hałasem.

Ellil ponownie zwołał zgromadzenie i zwrócił się do bogów, swoich synów:

„Hałas ludzkości stał się zbyt wielki. Nie mogę zasnąć przez ich zgiełk. Rozkażcie, aby Anu i Adad zamknęli to, co nad ziemią; niech Sin i Nergal zamkną środkową ziemię. Co do zasuwy zamykającej morze — niech Enki wraz ze swoimi stworzeniami lahmu trzyma ją zamkniętą!”.

Rozkazał, a Anu i Adad zamknęli to, co nad ziemią; Sin i Nergal zamknęli środkową ziemię. Zasuwę zamykającą morze Enki wraz ze swoimi stworzeniami lahmu trzymał zamkniętą.

Wtedy bardzo mądry Atra-hasis codziennie płakał. Niósł ofiarę massakku na nadrzeczne pastwisko, choć woda nawadniająca zamilkła. W środku nocy złożył ofiarę. Kiedy sen zaczął go ogarniać (?), zwrócił się do wody nawadniającej:

„Niech woda nawadniająca ją zabierze, niech rzeka ją poniesie. Niech dar zostanie złożony przed Enkim, moim panem. Niech Enki go zobaczy i pomyśli o mnie! Niech więc zobaczę nocą sen!”.

Kiedy wysłał wiadomość przez wodę, usiadł twarzą do rzeki i płakał (?). Człowiek płakał (?) twarzą do rzeki, a jego prośba spływała do Apsu. Wtedy Enki usłyszał jego głos.

[Enki przywołał swoje stworzenia zahmu (?) i zwrócił się do nich. Dla następnych trzydziestu sześciu wersów zachował się jedynie zapis fragmentaryczny.]

Powyżej [deszcz nie napełniał kanałów (?)]; poniżej woda powodziowa nie płynęła ze źródeł. Łono ziemi nie rodziło. Żadna roślinność nie kiełkowała [ … ]. Ludzie nie patrzyli [ … ]. Ciemne pastwisko pobielało, szeroka równina wypełniła się solą.

W pierwszym roku jedli stare zboże. W drugim roku wyczerpali magazyn. Kiedy nadszedł trzeci rok, ich wygląd zmienił się od głodu; twarze pokryły się krostami (?) jak słód. Utrzymywali się przy życiu [ … ]. Ich twarze były żółtawe. Wychodzili publicznie pochyleni, ich dobrze osadzone ramiona opadały, ich wyprostowana postawa się zginała.

Wysłali wiadomość [od Atra-hasisa do bogów]. Przed [zgromadzeniem wielkich bogów] stanęli [i …]. Powtórzyli rozkazy [Atra-hasisa] przed [ … ].

[Około trzydziestu dwóch wersów brak.]

Choroba i dalszy głód

II 96–150 [Minęło sześćset lat — nieco mniej niż sześćset. Kraj stał się zbyt rozległy, a ludzi było zbyt wielu.] Zaniepokoił się ich hałasem. Nie mógł zasnąć przez ich zgiełk. Ellil zwołał zgromadzenie i zwrócił się do swoich synów:

„Hałas ludzkości stał się zbyt wielki. Zaniepokoił mnie ich hałas; nie mogę zasnąć przez ich zgiełk. Rozkażcie, aby wybuchła choroba szuruppu! Niech Namtar natychmiast położy kres ich hałasowi! Niech choroby — ból głowy, szuruppu i asakku — wpadną na nich jak burza!”.

Wydali rozkaz i wybuchła choroba szuruppu. Namtar natychmiast położył kres ich hałasowi. Choroby — ból głowy, szuruppu i asakku — wpadły na nich jak burza.

Rozważny Atra-hasis zachował otwarte ucho na swojego pana Enkiego. Rozmawiał ze swoim bogiem, a jego bóg [Enki (?)] przemawiał do niego.

Atra-hasis przemówił do Ea, swojego pana:

„Panie, ludzie szemrzą! Twoja [choroba] pożera kraj! Panie Ea, ludzie szemrzą! [Choroba] bogów pożera kraj! Skoro nas stworzyłeś, [powinieneś] odciąć chorobę: ból głowy, szuruppu i asakku!”.

Ea przemówił do Atra-hasisa:

„Rozkaż heroldom, aby rozgłaszali i podnosili wielki hałas w kraju: «Nie czcijcie swoich bogów! Nie módlcie się do swoich bogiń! [ … ] wstrzymajcie jego obrzędy! [ … ] mąkę jako ofiarę [ … ] przed jej obliczem [ … ] odmówcie modlitwę [ … ] dary [ … ] jego «rękę»»”.

Ellil zwołał swoje zgromadzenie i przemówił do bogów, swoich synów:

„Nie macie ponownie sprowadzać na nich choroby. Ludzi nie ubyło — jest ich więcej niż przedtem! Zaniepokoił mnie ich hałas; nie mogę zasnąć przez ich zgiełk! Odetnijcie ludziom żywność! Niech roślinność będzie zbyt skąpa dla ich brzuchów! Niech Adad wysoko powstrzyma swój deszcz, niech poniżej zablokuje wodę i nie podnosi jej ze źródeł! Niech pole zmniejszy plon! Niech Nissaba odwróci swoją pierś! Niech ciemne pola staną się białe, niech szeroka równina rodzi sól! Niech ziemia zamknie swoje łono, aby nie kiełkowała roślinność i nie rosło zboże! Niech asakku spadnie na ludzi; niech łono będzie zbyt ciasne, by wypuścić dziecko!”.

Odcięli ludziom żywność; roślinność [ … ] stała się zbyt skąpa dla ich brzuchów. Adad wysoko powstrzymał deszcz, zablokował wodę poniżej i nie podniósł jej ze źródeł. Pole zmniejszyło plon; Nissaba odwróciła swoją pierś; ciemne pola stały się białe; szeroka równina rodziła sól. Ziemia zamknęła swoje łono: nie kiełkowała roślinność, nie rosło zboże. Asakku spadło na ludzi; łono było zbyt ciasne, by wypuścić dziecko.

Skrajny głód

II 151–220 Enki pilnował zasuwy zamykającej morze wraz ze swoimi bohaterami lahmu. Adad wysoko powstrzymał deszcz, zablokował wodę poniżej i nie podniósł jej ze źródeł. Pole zmniejszyło plon; Nissaba odwróciła swoją pierś; ciemne pola stały się białe; szeroka równina rodziła sól. Ziemia zamknęła swoje łono. Nie kiełkowała roślinność, nie rosło zboże. Asakku spadło na ludzi; łono było zbyt ciasne, by urodzić dziecko.

[Brak dwóch wersów.]

Kiedy nadszedł drugi rok, wyczerpali magazyn. Kiedy nadszedł trzeci rok, [wygląd ludzi] zmienił się [od głodu]. Kiedy nadszedł czwarty rok, ich wyprostowana postawa się zgięła, dobrze osadzone ramiona opadły, a ludzie wychodzili publicznie pochyleni.

Kiedy nadszedł piąty rok, córka spoglądała, czy przychodzi jej matka, lecz matka nie otwierała nawet drzwi swojej córce. Córka patrzyła na wagę [podczas sprzedaży] swojej matki, a matka patrzyła na wagę [podczas sprzedaży] swojej córki.

Kiedy nadszedł szósty rok, podano córkę jako posiłek, podano syna jako jedzenie.

[ … ] Pozostało tylko jedno lub dwa gospodarstwa. Ich twarze pokryły się krostami (?) jak słód. Ludzie utrzymywali się przy życiu [ … ].

Rozważny Atra-hasis zachował otwarte ucho na swojego pana Enkiego. Rozmawiał ze swoim bogiem, a jego bóg Enki rozmawiał z nim. Odszedł od bramy swojego boga i postawił swoje łoże nad rzeką, ponieważ nawet kanały całkowicie zamilkły.

[Około dwudziestu pięciu wersów brak.]

Decyzja o potopie

II 221–300 Kiedy nadszedł drugi rok, wyczerpali magazyn. Kiedy nadszedł trzeci rok, wygląd ludzi zmienił się od głodu. Kiedy nadszedł czwarty rok, ich wyprostowana postawa się zgięła, a dobrze osadzone ramiona opadły; ludzie wychodzili publicznie pochyleni. Kiedy nadszedł piąty rok, córka patrzyła, czy przychodzi jej matka, lecz matka nie otwierała drzwi swojej córce. Córka patrzyła na wagę swojej matki, matka patrzyła na wagę swojej córki. Kiedy nadszedł szósty rok, podano córkę jako posiłek, podano syna jako jedzenie.

[ … ] Pozostało tylko jedno lub dwa gospodarstwa. Ich twarze pokryły się krostami (?) jak słód. Ludzie utrzymywali się przy życiu [ … ]. Wysłali wiadomość [ … ]. Weszli i [ … ]. Rozkaz Atra-hasisa [ … ]:

[Około trzydziestu sześciu wersów brak.]

Ellil był wściekły na Igigi:

„My, wielcy Anunnaki, wszyscy zgodziliśmy się na [plan]. Anu i [Adad] mieli strzec [tego, co nad ziemią], ja miałem strzec ziemi poniżej. Tam, gdzie przebywał Enki, miał rozluźnić [więzy i uwolnić nas], miał uwolnić [plon dla ludzi], miał sprawować [kontrolę (?) przez trzymanie równowagi (?)].”.

Ellil przemówił do wezyra Nusku:

„Niech sprowadzą dla mnie pięćdziesięciu (?) bohaterów lahmu (?)! Niech przyprowadzą ich przed moje oblicze!”.

Pięćdziesięciu (?) bohaterów lahmu (?) sprowadzono przed niego. Wojownik Ellil zwrócił się do nich:

„My, wielcy Anunnaki, wszyscy zgodziliśmy się na plan. Anu i Adad mieli strzec tego, co nad ziemią, ja miałem strzec ziemi poniżej. Tam, gdzie przebywaliście, mieliście rozluźnić więzy i uwolnić nas; mieliście uwolnić plon dla ludzi; mieliście sprawować kontrolę (?) przez trzymanie równowagi (?)”.

[Brak około trzydziestu czterech wersów.]

Adad spuścił deszcz. [ … ] napełnił pastwisko, a chmury (?) zasłoniły [ … ].

„Nie karmcie jego ludzi i nie dawajcie im zboża Nissaby, tego luksusu ludzi, aby je jedli!”.

Wtedy [bóg (?)], siedząc, zaniepokoił się. W zgromadzeniu bogów dręczył go niepokój. [Enki (?)] siedząc, zaniepokoił się. W zgromadzeniu bogów dręczył go niepokój.

[Trzy wersy fragmentaryczne.]

[Enki i Ellil] byli na siebie wściekli:

„My, wielcy Anunnaki, wszyscy [ … ] zgodziliśmy się na plan. Anu i Adad mieli strzec tego, co nad ziemią, ja miałem strzec ziemi poniżej. Tam, gdzie przebywaliście, mieliście rozluźnić więzy i uwolnić nas! Mieliście uwolnić plon dla ludzi! [Mieliście sprawować kontrolę (?)], trzymając równowagę (?)”.

[Brak około trzydziestu wersów.]

„[Nałożyliście] swoje ciężary na człowieka, obdarzyliście ludzkość hałasem, zabiliście boga wraz z jego rozumem. Musicie … i [stworzyć potop]. To wasza moc ma zostać użyta przeciwko [waszemu ludowi]! Zgodziliście się na [zły (?) plan]! Odwróćcie go! Sprawmy, aby dalekowzroczny Enki przysiągł [ … ] przysięgę!”.

Enki przemówił do swoich braci, bogów:

„Dlaczego każecie mi przysięgać? Dlaczego miałbym użyć swojej mocy przeciwko mojemu ludowi? Ten potop, o którym mówicie — czym on jest? Nic o nim nie wiem! Czy mógłbym spowodować potop? To praca Ellila! Niech wybierze [ … ]. Niech Szullat i Hanish idą [na przedzie]. Niech Erakal wyciągnie słupy cumownicze. Niech Ninurta idzie i sprawi, aby przelewały się tamy!”.

[Brak dwóch lub trzech wersów do końca kolumny.]

[Brak około trzydziestu jeden wersów.]

Zgromadzenie [ … ]. Nie słuchajcie [ … ]. Bogowie wydali wyraźny rozkaz. Ellil uczynił ludziom zło.

Tabliczka III

Ostrzeżenie Atra-hasisa

III 1–20 [Około dziesięciu wersów brak.]

Atra-hasis przemówił do swojego pana:

„Wyjaśnij mi znaczenie snu! [Pozwól, że poznam jego znak (?)]”.

Enki przemówił do swojego sługi:

„Mówisz: «Powinienem dowiedzieć się tego w łóżku (?)». Dopilnuj, abyś zwrócił uwagę na wiadomość, którą ci przekażę! Ściano, słuchaj mnie nieustannie! Trzcinowa chatko, dopilnuj, abyś usłyszała wszystkie moje słowa!

Rozbierz dom i zbuduj łódź. Odrzuć własność i ocal żywe istoty. Łódź, którą zbudujesz, [ma być …]. Pokryj ją dachem jak Apsu, aby Słońce nie mogło zajrzeć do środka! Zbuduj górne i dolne pokłady. Wyposażenie musi być bardzo mocne; bitum musi być mocny, aby dać jej siłę.

Sprawię, że spadnie na ciebie deszcz, bogactwo ptaków, kosz (?) ryb”.

Otworzył klepsydrę z piaskiem i napełnił ją. Powiedział mu, że piasek potrzebny na potop będzie trwał siedem nocy.

Atra-hasis przyjął wiadomość. Zgromadził starszych przy swojej bramie i przemówił do nich:

„Mój bóg jest w niełasce u waszego boga. Enki i [Ellil (?)] rozgniewali się na siebie. Wypędzili mnie z [mojego domu]. Ponieważ zawsze stoję w bojaźni przed Enkim, opowiedział mi o tej sprawie. Nie mogę już pozostać w [ … ]. Nie mogę ponownie postawić stopy na terytorium Ellila. [Muszę zejść do Apsu i pozostać] przy moim bogu (?). Oto, co mi powiedział”.

[Brak czterech lub pięciu wersów.]

Budowa łodzi

III 21–70 [Około dziewięciu wersów brak.]

Starsi [ … ]. Cieśla [przyniósł topór], robotnik trzcinowy [przyniósł kamień], [dziecko przyniosło] bitum. Biedni [przynieśli to, co było potrzebne].

[Dziewięć wersów bardzo uszkodzonych.]

Wszystko, co tam było [ … ]. Wszystko, co tam było [ … ]. Czyste [ … ], tłuste [ … ]. Wybrał [je i umieścił na pokładzie]. Ptaki, które latają po niebie; bydło [Szakkana]; dzikie zwierzęta (?) [ … ] otwartej przestrzeni — [umieścił je na pokładzie].

[ … ] Zaprosił swoich ludzi [ … ] i [ … ] ucztę. [ … ] umieścił swoją rodzinę na pokładzie.

Jedli i pili. On jednak wychodził i wchodził, nie mógł usiedzieć ani odpocząć na pośladkach. Serce mu pękało i wymiotował żółcią.

Zmieniło się oblicze pogody. Adad zaryczał z chmur. Kiedy (?) Atra-hasis usłyszał jego hałas, przyniesiono bitum i zapieczętował drzwi. Kiedy zamykał drzwi, Adad wciąż ryczał z chmur. Wiatry szalały, gdy się podnosiły, i przecięły linę; łódź została uwolniona.

Potop

III 71–110 [Sześć wersów brak na początku kolumny.]

Anzu rozdzierał niebo pazurami, [ … ] ziemię, złamał [ … ]. Potop wyszedł (?). Broń kasisu ruszyła przeciw ludziom jak armia. Nikt nie mógł zobaczyć nikogo; nie można było ich rozpoznać w katastrofie.

Potop ryczał jak byk; jak dziki osioł wyjący wiatr [wył]. Ciemność była całkowita, nie było słońca. [ … ] jak białe owce. [ … ] potopu.

[Uszkodzone wersy.] Hałas potopu [ … ]. [Anu (?)] oszalał. [Bogowie (?)] … jego synowie … przed nim.

Co do Nintu, Wielkiej Pani — jej wargi pokryły się szronem. Wielcy bogowie, Anunnaki, pozostali wyschnięci i wygłodzeni.

Bogini patrzyła i płakała — położna bogów, mądra Mami:

„Niech światło dzienne (?) [ … ], niech powróci i [ … ]! Jak mogłam w zgromadzeniu bogów zgodzić się z nimi na taką zagładę? Ellil był dość silny (?), aby wydać zły rozkaz. Jak Tiruru powinien był unieważnić ten zły rozkaz!

Słyszałam ich krzyk skierowany przeciwko mnie, przeciwko mojej osobie. Poza moją kontrolą (?) moje dzieci stały się jak białe owce. Jak mam żyć (?) w domu żałoby? Mój krzyk zamienił się w ciszę. Czy mogłabym odejść do nieba i żyć jak w klasztorze (?)? Jaki był zamiar Anu, tego, który rozstrzyga? To jego rozkaz wykonali bogowie, jego synowie — ten, który nie rozważył sprawy, lecz zesłał potop; ten, który zgromadził ludzi na zagładę [ … ]”.

[Trzy wersy brak.] Nintu lamentowała [ … ]:

„Czy prawdziwy ojciec (?) zrodził [toczące się (?) ] morze, aby mogli zatkać rzekę jak ważki? Są wyrzuceni (?) jak tratwa na [brzeg (?)], są wyrzuceni jak tratwa na brzeg w otwartej przestrzeni! Widziałam to i płakałam za nimi! Czy kiedykolwiek przestanę za nimi płakać?”.

Płakała i dawała upust swoim uczuciom. Nintu płakała i podsycała swój gniew. Bogowie płakali wraz z nią nad krajem. Nasyciła się żałobą i na próżno pragnęła piwa.

Gdzie siedziała płacząc, tam również siedzieli wielcy bogowie, lecz jak owce mogli jedynie napełniać gardła beczeniem. Spragnione były ich wargi; wydobywał się z nich tylko szron głodu.

Przez siedem dni i siedem nocy przychodziły ulewa, burza i potop.

[Około pięćdziesięciu ośmiu wersów brak.]

Po potopie

III 111–160 Atra-hasis [złożył ofiarę], zapewnił jedzenie [ … ]. Bogowie poczuli zapach. Zebrali się nad ofiarą jak muchy.

Kiedy zjedli ofiarę, Nintu wstała i zganiła ich wszystkich:

„Co opętało Anu, tego, który rozstrzyga? Czy Ellil odważył się przyjść po dym ofiary? Ci dwaj, którzy nie rozważyli sprawy, lecz zesłali potop i zgromadzili ludzi na zagładę — zgodziliście się na zniszczenie. Teraz ich jasne twarze są na zawsze ciemne!”.

Następnie podeszła do wielkich much, które stworzył Anu, i powiedziała przed bogami:

„Jego żałość jest moją żałością! Mój los jest związany z jego losem! Musi uwolnić mnie od zła i uspokoić mnie! Pozwólcie mi wyjść rano (?) [ … ]”.

[Fragmentaryczne wersy.]

III 161–190 „Niech te muchy będą lapis lazuli mojego naszyjnika, dzięki któremu będę o tym pamiętać (?) każdego dnia (?), [na zawsze (?)].”

Wojownik Ellil zobaczył łódź i rozgniewał się na Igigi:

„My, wielcy Anunnaki, wszyscy związaliśmy się przysięgą! Żadna żywa istota nie powinna była ocaleć! Jak człowiek mógł przeżyć katastrofę?”.

Anu przemówił do wojownika Ellila:

„Kto poza Enkim mógłby to uczynić? To on sprawił, że [trzcinowa chatka] ujawniła rozkaz”.

Enki przemówił do wielkich bogów:

„Zrobiłem to, sprzeciwiając się wam! Sprawiłem, że ocalono życie [ … ]”.

[Brak pięciu wersów.]

„Wymierz swoją karę grzesznikowi. A temu, kto sprzeciwia się twojemu rozkazowi [ … ]”.

[Brak dwunastu wersów.]

„Dałem upust swoim uczuciom!”.

Ellil przemówił do dalekowzrocznego Enkiego:

„Chodź, przywołaj Nintu, boginię łona! Naradźcie się ze sobą w zgromadzeniu”.

Enki przemówił do bogini łona Nintu:

„Jesteś boginią łona, która wyznacza losy. [ … ] ludziom. [Niech jedna trzecia z nich będzie …]. [ … ]. [Niech kolejna jedna trzecia będzie …]”.

Ograniczenie liczby ludzi

III 191–220 „Ponadto niech istnieje jedna trzecia ludzi. Wśród ludzi niech będzie kobieta, która rodzi, lecz nie rodzi pomyślnie. Niech wśród ludzi będzie demon pasittu, aby wyrywał dziecko z kolan matki.

Ustanówcie kobiety ugbabtu, entu i egisitu. Niech będą objęte zakazem i w ten sposób powstrzymują rodzenie dzieci!”.

[Brak dwudziestu sześciu wersów do końca kolumny.]

[Osiem wersów brak na początku kolejnej kolumny.]

Oto jak zesłaliśmy potop. Lecz człowiek przeżył katastrofę. Ty jesteś doradcą bogów; na twoje rozkazy stworzyłem konflikt. Niech Igigi wysłuchają tej pieśni, aby cię sławić, i niech zapiszą (?) twoją wielkość.

„Opowiem wszystkim ludziom o potopie: słuchajcie!”.

Zakończenie i kolofon

Kolofon Koniec. Trzecia tabliczka, „Kiedy bogowie, zamiast człowieka…”, 390 wersów. Razem 1245 [wersów] na trzy tabliczki. Ręka Ipiq-Aji, młodszego skryby. Miesiąc Ajar, [dzień …], rok, w którym królem był Ammi-saduqa. [Posąg (?) jego samego …].

Podstawa tekstowa

Przekład jest roboczą polską wersją kompozytnego tekstu eposu Atra-hasis, opartego na zachowanych kopiach starobabilońskich i późniejszych. Układ i oznaczenia luk zestawiono na podstawie: Stephanie M. Dalley, Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh and Others (1989), oraz edycji W. G. Lamberta i A. R. Millarda, Atra-ḫasīs: The Babylonian Story of the Flood (1969; wyd. popr.).

Tekst zachowany jest fragmentarycznie. „Pełne tłumaczenie” oznacza tutaj pełny przekład dostępnych fragmentów, nie zaś całkowite odtworzenie wszystkich pierwotnych wersów.

Dział 4: utnapisztim_epos_gilgamesza_tabliczka_XI.md

Utnapisztim w „Eposie o Gilgameszu”

Tabliczka XI — surowy przekład roboczy

Uwaga. Poniżej znajduje się pełny zachowany epizod Utnapisztima z XI tabliczki standardowej wersji „Eposu o Gilgameszu”. Tekst jest miejscami uszkodzony; nawiasy kwadratowe i wielokropki oznaczają ubytki, rekonstrukcje lub niepewne odczytania. Utnapisztim odpowiada akadyjskiemu Atra-hasisowi, a w tradycji sumeryjskiej — Zi-ud-surze.

Gilgamesz pyta Utnapisztima

1–7 Gilgamesz przemówił do niego, do odległego Utnapisztima:

„Kiedy na ciebie patrzę, Utnapisztimie, twoja postać nie różni się ode mnie; jesteś taki jak ja. Ty sam nie różnisz się ode mnie; jesteś taki jak ja. Mój umysł był gotów walczyć z tobą, lecz wobec ciebie moje ramię pozostaje bezsilne. Jak to się stało, że stanąłeś w zgromadzeniu bogów i znalazłeś życie wieczne?”.

Utnapisztim zaczyna opowieść

8–20 Utnapisztim przemówił do niego, do Gilgamesza:

„Ujawnię ci, Gilgameszu, rzecz ukrytą; opowiem ci tajemnicę bogów.

Szuruppak — miasto, które dobrze znasz — położone nad brzegiem Eufratu, to miasto było stare, a bogowie byli w jego wnętrzu, kiedy wielcy bogowie postanowili sprowadzić potop.

Ich ojciec Anu złożył przysięgę; ich doradca, wojownik Ellil; ich komornik Ninurta; ich nadzorca kanałów Ennugi. Książę Ea również był z nimi związany przysięgą, lecz powtórzył ich słowa trzcinowej ścianie”.

Rozkaz Enkiego

21–38 „«Trzcinowa ściano, trzcinowa ściano! Ściano z cegły, ściano z cegły! Trzcinowa ściano, słuchaj! Ściano z cegły, uważaj!

Człowieku z Szuruppak, synu Ubara-Tutu, zburz dom i zbuduj łódź! Porzuć bogactwo i szukaj ocalenia! Odrzuć własność i ocal życie! Wprowadź do łodzi nasienie wszelkich istot żywych!

Łódź, którą zbudujesz, niech ma jednakowe wymiary. Niech jej szerokość i długość będą równe. Przykryj ją dachem jak Apsu.». ”

[W dalszej części rozkazu zachowały się niepewne wersy dotyczące planu łodzi, jej konstrukcji i zabezpieczenia.]

39–50 [Rekonstrukcja fragmentu:] „Niech budowniczowie sporządzą jej plan. Niech będzie wielka, aby mogła pomieścić nasienie wszystkich żywych stworzeń. Niech jej ściany będą mocne, a wnętrze uszczelnione bitumem. Niech rzemieślnicy wykonają ją według twoich słów”.

Rozmowa z mieszkańcami

51–70 Utnapisztim przemówił do swojego pana, Ea:

„Mój panie, uczynię tak, jak mi rozkazałeś. Lecz co mam powiedzieć miastu, ludziom i starszym?”.

Ea przemówił do niego:

„Powiesz im tak: «Ellil mnie znienawidził, dlatego nie mogę dłużej mieszkać w waszym mieście ani stawiać stopy na terytorium Ellila. Zejdę do Apsu i zamieszkam z moim panem Enkim. Lecz on ześle na was obfitość: deszcz ptaków, kosze ryb, wielkie plony. Wieczorem sprawca ciemności ześle wam deszcz pszenicy (?)»”.

[Kilka wersów jest uszkodzonych.]

Ludzie zgromadzili się wokół niego. Cieśla przyniósł swój topór, robotnik trzcinowy przyniósł kamień, dziecko przyniosło bitum. Wszystko, co było potrzebne, przynieśli biedni.

Budowa łodzi

71–95 Utnapisztim rozpoczął budowę łodzi. Cieśla wyznaczył plan, a robotnicy wznosili konstrukcję.

[Wymiary i konstrukcja łodzi — tekst częściowo uszkodzony.]

Łódź miała kształt prostokąta (?) lub sześcianu (?). Jej podstawa miała powierzchnię [ … ], jej boki miały [ … ] wysokości. Podzielono ją na komory i pokłady. [ … ] sześć pokładów, a każdy z nich podzielono [ … ].

Zużyto na nią [ … ] miar oleju. Robotnicy wylewali bitum na zewnętrzną powierzchnię, a do wnętrza wlano asfalt. Trzy razy przynosili smołę i trzy razy bitum.

[W niektórych rekonstrukcjach:] Łódź miała siedem kondygnacji, a każdą kondygnację podzielono na dziewięć części. Jej długość, szerokość i wysokość miały odpowiadać sobie nawzajem.

Po ukończeniu budowy Utnapisztim wydał ucztę dla ludzi. Zabił woły i owce. Codziennie urządzał ucztę dla cieśli, robotników trzcinowych i innych pracujących. Podawano piwo, piwo sezamowe i moszcz. Ludzie pili jak w czasie święta Nowego Roku.

Załadunek

96–120 Utnapisztim wniósł do łodzi wszystko, co posiadał: srebro i złoto, całe nasienie żywych istot, swoją rodzinę i krewnych, rzemieślników i wszystkich, którzy pomogli mu w budowie.

Wprowadził na pokład zwierzęta polne, dzikie zwierzęta i wszelkie zwierzęta domowe. Wprowadził również rzemieślników i ludzi obeznanych z różnymi pracami.

Szamasz wyznaczył czas:

„Kiedy sprawca ciemności ześle deszcz, wejdź do łodzi i zamknij jej drzwi!”.

Nadszedł wyznaczony czas. Sprawca ciemności zesłał deszcz. Utnapisztim patrzył na pogodę; pogoda była przerażająca. Wszedł do łodzi i zamknął drzwi.

Początek potopu

121–145 O świcie pojawiła się czarna chmura. W jej wnętrzu Adad grzmiał. Przed nim szły Szullat i Hanish, heroldowie przez góry i równiny. Erakal wyrwał słupy cumownicze. Ninurta ruszył i sprawił, że tamy się przepełniły. Anunnaki podnieśli pochodnie i rozświetlili kraj swoim blaskiem.

Adad przemienił wszystko, co było jasne, w ciemność. Ziemia stała się jak gliniane naczynie.

Przez cały dzień szalał południowy wiatr, szybkością swą niósł potop i przykrył góry. Jak bitwa napadł na ludzi; nikt nie mógł zobaczyć nikogo. Nie można było rozpoznać ludzi w katastrofie.

Potop ryczał jak byk. Jak dziki osioł wył wiatr. Ciemność była całkowita; nie było słońca.

Sześć dni i siedem nocy

146–165 Przez sześć dni i siedem nocy przychodził wiatr, potop i burza. Burza spłaszczała ziemię. Kiedy nadszedł siódmy dzień, burza i potop zakończyły walkę, którą toczyły jak rodząca kobieta.

Morze uspokoiło się i ucichło. Wicher i potop zatrzymały się. Spojrzałem na pogodę: nastała cisza, a cała ludzkość zamieniła się w glinę.

Krajobraz był równy jak dach. Otworzyłem otwór i światło padło na moją twarz. Uklęknąłem i usiadłem, płakałem; łzy spływały po moich policzkach.

Spojrzałem we wszystkie strony — wszędzie było morze. Po czternastu dniach ukazała się wyspa (?) [ … ].

Osiadanie łodzi

166–180 Łódź przybiła do góry Nisir. Góra Nisir zatrzymała łódź i nie pozwoliła jej się poruszać. Pierwszego dnia, drugiego dnia góra Nisir zatrzymywała łódź. Trzeciego dnia i czwartego dnia góra Nisir zatrzymywała łódź.

Piątego i szóstego dnia góra Nisir zatrzymywała łódź. Kiedy nadszedł siódmy dzień, wypuściłem gołębia i uwolniłem go.

Gołąb odleciał i wrócił. Nie znalazł miejsca, na którym mógłby usiąść, więc wrócił.

Wypuściłem jaskółkę i uwolniłem ją. Jaskółka odleciała i wróciła. Nie znalazła miejsca, na którym mogłaby usiąść, więc wróciła.

Wypuściłem kruka i uwolniłem go. Kruk odleciał, zobaczył, że wody opadły, znalazł jedzenie, brodził, krakał i nie wrócił.

Ofiara

181–195 Wypuściłem wszystko na cztery strony i złożyłem ofiarę. Na szczycie góry przygotowałem obiatę. Ustawiłem siedem naczyń ofiarnych, a pod nimi rozsypałem trzcinę, cedr i mirt.

Bogowie poczuli zapach. Bogowie poczuli słodki zapach i zebrali się jak muchy nad ofiarą.

Kiedy przybyła wielka bogini, uniosła wielkie klejnoty, które Anu sporządził dla niej na jej życzenie:

„Bogowie, tak jak nie zapomnę tego naszyjnika na mojej szyi, tak będę pamiętać te dni i nigdy ich nie zapomnę! Niech wszyscy bogowie przychodzą do ofiary, lecz Ellil niech nie przychodzi do ofiary, bo bez rozważenia sprowadził potop i wydał mój lud na zagładę!”.

Kiedy przybył Ellil i zobaczył łódź, rozgniewał się na Igigi:

„Jakakolwiek żywa istota ocalała? Żaden człowiek nie powinien przeżyć zagłady!”.

Ninurta przemówił do wojownika Ellila:

„Kto poza Ea mógłby uczynić taki czyn? Tylko Ea zna wszystkie sprawy!”.

Ea przemówił do wojownika Ellila:

„Ty, wojowniku, najmądrzejszy z bogów, jak mogłeś bez rozważenia sprowadzić potop? Niech grzesznik poniesie karę za swój grzech, niech przestępca poniesie karę za swoje przestępstwo. Lecz bądź łagodny, aby nie wszystko zostało zniszczone; bądź cierpliwy, aby nie wszystko zostało unicestwione.

Zamiast sprowadzać potop, niech pojawi się lew i zmniejszy liczbę ludzi. Zamiast sprowadzać potop, niech pojawi się wilk i zmniejszy liczbę ludzi. Zamiast sprowadzać potop, niech nastanie głód i wyniszczy kraj. Zamiast sprowadzać potop, niech Erra przyjdzie i uderzy w ludzi.

To nie ja ujawniłem tajemnicę wielkich bogów! Sprawiłem, że najmądrzejszy człowiek zobaczył sen. I teraz sam rozpoznaje słowa bogów”.

Dar nieśmiertelności

196–210 Wtedy Ellil wszedł do łodzi. Chwycił mnie za rękę i wyprowadził. Wyprowadził także moją żonę i kazał jej uklęknąć obok mnie. Stanął między nami, dotknął naszych czoł, pobłogosławił nas:

„Dotąd Utnapisztim był człowiekiem. Od tej chwili Utnapisztim i jego żona będą podobni do nas, bogów. Niech Utnapisztim zamieszka daleko, u ujścia rzek!”.

Bogowie zabrali nas i osadzili daleko, u ujścia rzek.

Uzupełniająca rozmowa Gilgamesza i Utnapisztima

Próba snu

211–230 Utnapisztim przemówił do Gilgamesza:

„A teraz, Gilgameszu, kto zwoła dla ciebie bogów, abyś znalazł życie, którego szukasz? Spróbuj nie spać przez sześć dni i siedem nocy!”.

Gdy tylko Gilgamesz usiadł na piętach, sen powiał na niego jak mgła.

Utnapisztim powiedział do swojej żony:

„Spójrz na tego człowieka, który pragnie życia! Sen powiewa na niego jak mgła”.

Jego żona odpowiedziała:

„Dotknij go, niech się obudzi. Niech wróci bezpiecznie drogą, którą przyszedł. Niech przejdzie przez bramę, przez którą tu przybył”.

Utnapisztim odrzekł:

„Ludzkość jest zdradliwa. Będzie chciał cię oszukać. Piecz chleb dla niego i kładź go przy jego głowie. Licz dni jego snu i zaznaczaj je na ścianie”.

Pieczenie pierwszego chleba było [ … ], drugiego [ … ], trzeciego [ … ], czwartego [ … ], piątego [ … ], szóstego [ … ].

Kiedy nadszedł siódmy dzień, Utnapisztim powiedział:

„Dotknij go, niech się obudzi!”.

Utnapisztim przemówił do Gilgamesza:

„Ledwie usnąłeś, a już sen opuścił cię!”.

Gilgamesz odpowiedział:

„Spałem zaledwie chwilę? Zbudziłeś mnie nagle!”.

Utnapisztim pokazał mu chleby i powiedział:

„Policz swoje chleby i poznaj dni, które przespałeś. Twój pierwszy chleb jest wyschnięty, drugi skórzany, trzeci wilgotny, czwarty pokryty białą pleśnią, piąty stary, szósty jeszcze świeży — a siódmy właśnie odłożono”.

Gilgamesz osunął się i usiadł.

Powrót Gilgamesza

231–245 Utnapisztim przemówił do żony:

„Ktoś, kto jest człowiekiem, przybył i zasnął. Sen pokonał go jak śmierć. Co mamy mu dać, aby wrócił do swojej ziemi?”.

Żona Utnapisztima odpowiedziała:

„Zabij go i wypraw go jak podróżnego. Niech wróci drogą, którą przybył”.

Utnapisztim powiedział:

„Ludzkość jest zdradliwa. Będzie chciał cię oszukać. Dlatego niech obmyje się, niech jego ciało oczyści się wodą. Niech odrzuci skórę, którą nosi, a morze niech ją poniesie. Niech jego ciało stanie się piękne, niech nowa opaska okryje jego głowę, niech szata zniszczona przez starość zostanie zastąpiona nową”.

Gilgamesz obmył się w wodzie. Odrzucił starą skórę, a morze ją poniosło. Jego ciało stało się piękne, a nowa opaska okryła jego głowę. Przywdział szatę, która nie była zniszczona przez starość.

Roślina życia

246–270 Utnapisztim przemówił do przewoźnika Ur-szanabiego:

„Ur-szanabi, morze odrzuciło cię i nie pozwala ci przechodzić. Człowiek, którego przyprowadziłeś, jego ciało jest pokryte brudem. Skóra jego ciała zniszczyła piękno. Zabierz go i zaprowadź do miejsca oczyszczenia. Niech obmyje swoje brudy w wodzie. Niech odrzuci swoją skórę, a morze ją poniesie. Niech jego ciało stanie się piękne. Niech nowa opaska okryje jego głowę. Niech przywdzieje szatę, która nie jest zniszczona przez starość”.

Ur-szanabi zabrał go i zaprowadził do miejsca oczyszczenia. Gilgamesz obmył swoje brudy w wodzie.

Utnapisztim powiedział do niego:

„Gilgameszu, przyszedłeś tu utrudzony i wyczerpany. Cóż mam ci dać, abyś wrócił do swojej ziemi? Ujawnię ci, Gilgameszu, rzecz ukrytą i powiem ci o roślinie.

Roślina ta jest jak kolczasty krzew. Jej kolce kłują jak róża. Twoja ręka poczuje jej ukłucia. Lecz jeśli ją zdobędziesz, odzyskasz młodość”.

Gilgamesz, usłyszawszy to, otworzył kanał (?) i przywiązał do nóg ciężkie kamienie. Kamienie pociągnęły go w dół, do głębin. Tam znalazł roślinę. Zerwał ją, choć kolce ukłuły jego ręce.

Odwiązał kamienie od nóg i wyszedł na brzeg. Gilgamesz powiedział do Ur-szanabiego:

„Ur-szanabi, ta roślina jest rośliną, dzięki której człowiek odzyskuje życie. Zaniosę ją do Uruk, miasta ogrodzonych murów. Dam ją do zjedzenia staremu człowiekowi, aby sprawdzić jej moc. Jej imię będzie brzmiało: «Człowiek staje się młody w starości». Ja sam będę jadł ją i odzyskam młodość”.

Wąż zabiera roślinę

271–285 Po dwudziestu milach zjedli posiłek. Po trzydziestu milach zatrzymali się na noc.

Gilgamesz zobaczył studnię, której woda była chłodna. Zszedł do niej i obmył się w wodzie.

Wąż wyczuł zapach rośliny. Podkradł się i zabrał ją. Kiedy odchodził, zrzucił skórę.

Gilgamesz usiadł i zapłakał. Łzy spływały po jego policzkach.

„Dla kogo trudziły się moje ręce? Dla kogo wyczerpała się moja krew? Nie osiągnąłem dobra dla siebie. Dla lwa z ziemi osiągnąłem dobro!”.

Powrót do Uruk

Gilgamesz i Ur-szanabi przybyli do Uruk, miasta ogrodzonych murów. Gilgamesz powiedział:

„Ur-szanabi, wejdź na mur Uruk i obejrzyj jego podstawę. Sprawdź, czy nie jest wykonany z cegły wypalanej. Czy jego fundamentów nie założyło siedmiu mędrców?”.

Jedna mila to miasto, jedna mila to sady, jedna mila to gliniane wyrobiska, a jedna mila to otwarta przestrzeń świątyni Isztar — cztery mile wraz z otwartą przestrzenią.

Uwagi

• Utnapisztim jest w XI tabliczce odpowiednikiem Atra-hasisa z akadyjskiego eposu o stworzeniu i potopie.
• W tej wersji bogowie nie mówią wprost, że ludzie są „zbyt głośni”; ten motyw jest wyraźniej zachowany w „Atra-hasisie”.
• Utnapisztim nie otrzymuje nieśmiertelności samodzielnie: po potopie Ellil ustanawia jego i jego żonę istotami podobnymi do bogów i osadza ich „daleko, u ujścia rzek”.
• Opowieść o potopie jest tylko częścią całego „Eposu o Gilgameszu”; niniejszy dokument obejmuje XI tabliczkę i zachowany epizod rozmowy Gilgamesza z Utnapisztimem, nie zaś wszystkie tabliczki eposu.

Podstawa tekstowa

Przekład opracowano jako surową, samodzielną wersję roboczą na podstawie standardowej wersji XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”, z porównaniem transliteracji i przekładów publikowanych przez W. G. Lamberta, S. M. Dalley oraz Maureen Gallery Kovacs. W miejscach fragmentarycznych zachowano luki zamiast tworzyć pozornie pełny tekst.

Dział 5: kompendium_czlowiek_stworzenie_smierc_tom_I.md

Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Stworzenie, cel istnienia, śmierć i życie po śmierci

Tom I — teksty o stworzeniu człowieka

Nota redakcyjna

Ten tom rozpoczyna większy zbiór przekładów sumeryjskich i akadyjskich dotyczących człowieka: jego stworzenia, przeznaczenia, śmierci i losu pośmiertnego. Teksty są zachowane w wielu kopiach i często fragmentarycznie. Przekład jest surowy i roboczy; zachowuje powtórzenia, luki oraz niepewne rekonstrukcje.

Oznaczenia:

• [ … ] — luka lub tekst uszkodzony;
• (?) — odczytanie albo interpretacja niepewna;
• [rekonstrukcja] — uzupełnienie wynikające z kontekstu lub paralelnego rękopisu.

Nie jest to przekład jednej tabliczki. To kompilacja kilku niezależnych utworów, które mówią o stworzeniu człowieka i jego miejscu w kosmosie.

1. Atra-hasis — stworzenie człowieka

Bunt bogów

Kiedy bogowie wykonywali pracę zamiast człowieka i dźwigali jego ciężary, ciężar bogów był zbyt wielki, praca zbyt trudna, trud zbyt wielki. Wielcy Anunnaki kazali Igigi dźwigać ciężar siedmiokrotnie.

Bogowie kopali kanały i oczyszczali koryta rzek. Pracowali dzień i noc. Przez trzy tysiące sześćset lat znosili ciężką pracę. Wtedy zaczęli jęczeć i wzajemnie się oskarżać:

„Stańmy przed naszym panem, komornikiem, i sprawmy, by uwolnił nas od ciężkiej pracy! Chodźcie, ponieśmy Ellila, doradcę bogów i wojownika, z jego siedziby!”.

Podpalili swoje narzędzia, odłożyli łopaty i ruszyli do bramy siedziby Ellila. Otoczyli jego dom. Nusku obudził swojego pana:

„Mój panie, twój dom jest otoczony! Tłum krąży wokół twojej bramy!”.

Ellil przywołał Anu i Enkiego. Igigi wyjaśnili:

„Każdy z nas, bogów, wypowiedział wojnę! Przerwaliśmy kopanie. Ciężar jest nadmierny i zabija nas. Nasza praca jest zbyt trudna, trud zbyt wielki!”.

Wtedy Enki przemówił:

„Dlaczego ich obwiniamy? Ich praca była zbyt trudna, ich trud zbyt wielki. Niech Belet-ili, bogini łona, stworzy człowieka pierwotnego, aby dźwigał jarzmo. Niech człowiek dźwiga pracę Ellila i ciężar bogów!”.

Materia człowieka

Wezwano Nintu, mądrą Mami, położną bogów:

„Ty jesteś boginią łona, stwórczynią ludzkości! Stwórz człowieka pierwotnego, aby dźwigał jarzmo!”.

Nintu odpowiedziała:

„Nie godzi się, abym sama go stworzyła. Dzieło należy do Enkiego; on oczyszcza wszystko. Jeśli da mi glinę, wykonam to dzieło”.

Enki przemówił do wielkich bogów:

„Pierwszego, siódmego i piętnastego dnia miesiąca dokonam oczyszczenia przez obmycie. Następnie należy zabić jednego boga. Bogowie zostaną oczyszczeni przez zanurzenie. Nintu zmiesza glinę z jego ciałem i krwią. W glinie zostaną zmieszani bóg i człowiek.

Niech odtąd na zawsze rozbrzmiewa bęben! Niech z ciała boga powstanie duch. Niech zostanie ogłoszony jego żywym znakiem, aby nie zapomniano zabitego boga!”.

W zgromadzeniu wielkich Anunnaki odpowiedziano: „Tak!”.

Ilawelę, boga obdarzonego rozumem, zabito w zgromadzeniu bogów. Nintu zmieszała glinę z jego ciałem i krwią. Z ciała boga powstał duch.

Mami przemówiła:

„Wykonałam dokładnie pracę, którą mi nakazaliście. Zabito boga wraz z jego rozumem. Uwolniłam was od ciężkiej pracy i nałożyłam wasz ciężar na człowieka. Obdarzyliście ludzkość hałasem. Zerwałam więzy i dałam wolność!”.

Bogowie ucałowali jej stopy:

„Nazywaliśmy cię Mami, lecz odtąd twoje imię będzie brzmiało: Pani wszystkich bogów!”.

Narodziny ludzi

Enki i Mami weszli do komnaty przeznaczenia. Zgromadziły się boginie łona. Enki podeptał glinę w obecności Mami. Mami recytowała zaklęcie. Oderwała czternaście kawałków gliny: siedem po prawej stronie i siedem po lewej. Pomiędzy nimi położyła cegłę z mułu.

Przywołała siedem bogiń łona i siedem innych. Siedem stworzyło mężczyzn, siedem stworzyło kobiety. Bogini łona była stwórczynią losu.

Mami ustanowiła obyczaje dla ludzi:

„W domu kobiety rodzącej należy położyć cegłę z mułu. Należy czcić Belet-ili, mądrą Mami. Położna niech raduje się w domu kobiety rodzącej. Kiedy kobieta urodzi dziecko, matka dziecka niech odłączy się od [ … ].

Gdziekolwiek kobieta rodzi, niech zostanie położona cegła z mułu. Niech Nintu, bogini łona, będzie czczona”.

Ograniczenie życia

Później hałas ludzi stał się wielki. Ellil nie mógł spać. Bogowie zesłali chorobę, głód i suszę. Kiedy ludzie nadal się rozmnażali, bogowie postanowili zesłać potop.

Enki ostrzegł Atra-hasisa przez trzcinową ścianę:

„Zburz dom i zbuduj łódź. Porzuć własność i ocal życie. Wprowadź do łodzi nasienie wszelkich istot żywych”.

Po potopie Ellil zapytał:

„Jakakolwiek żywa istota ocalała? Żaden człowiek nie powinien przeżyć zagłady!”.

Enki odpowiedział:

„Niech grzesznik poniesie karę za swój grzech, a przestępca za swoje przestępstwo. Lecz bądź łagodny, aby nie wszystko zostało zniszczone. Zamiast potopu niech pojawi się lew, wilk, głód albo choroba. Nie niszcz wszystkiego!”.

Następnie bogowie ustanowili środki ograniczające liczbę ludzi: bezpłodność, śmiertelność, choroby, demonów porywających dzieci oraz kobiety, które nie mogły rodzić.

Sens stworzenia według „Atra-hasisa”: człowiek został stworzony, aby przejąć od bogów pracę, dźwigać ciężar, uprawiać ziemię, utrzymywać świątynie i dostarczać bogom ofiar. Jego śmiertelność jest częścią później ustanowionego porządku świata.

2. Enki i Ninmah — stworzenie człowieka i ludzkie ułomności

Początek

W czasach, gdy nie było jeszcze człowieka, gdy bogowie wykonywali pracę, Enki leżał w głębi Apsu, miejscu snu, z którego nie budził się.

Bogowie kopali kanały, oczyszczali rowy i dźwigali swoje ciężary. Boginie łona cierpiały z powodu tej pracy. Zwróciły się do Nammu, pramatki:

„Przywołaj swojego syna Enkiego. Niech stworzy dla nas człowieka, abyśmy mogły uwolnić bogów od ich pracy!”.

Nammu poszła do Enkiego i powiedziała:

„Mój synu, wstań ze swojego łoża! Wykonaj dzieło mądrości. Stwórz zastępców dla bogów, aby mogli zrzucić z siebie ciężką pracę!”.

Enki wstał i przemówił:

„Matko, dzieło, o którym mówisz, zostanie wykonane. Niech Ninmah będzie twoją pomocą. Niech boginie łona ukształtują glinę”.

Ukształtowanie ludzi

Nammu i boginie łona zmieszały glinę z ziemi nad Apsu. Ninmah odrywała kawałki gliny i kształtowała ludzi. Enki wyznaczał im los.

Ninmah stworzyła pierwszego człowieka, lecz jego ręce były słabe. Nie mógł ich podnieść. Enki wyznaczył mu los: miał służyć królowi.

Stworzyła drugiego człowieka, który nie widział. Enki wyznaczył mu los: miał być muzykiem.

Stworzyła człowieka, który nie mógł chodzić. Enki wyznaczył mu los: miał służyć w pałacu.

Stworzyła człowieka, który nie mógł powstrzymać moczu. Enki oczyścił go i wyznaczył mu los w obecności króla.

Stworzyła kobietę, która nie mogła rodzić. Enki wyznaczył jej los: miała należeć do domu kobiet.

Stworzyła człowieka bez płci. Enki wyznaczył mu los, aby stał przed królem.

Ninmah powiedziała:

„Człowiek, którego stworzyłam, nie ma dobrego ani złego losu”.

Enki odpowiedział:

„Ja również wyznaczę los temu, którego ty stworzysz”.

Próba Enkiego

Enki sporządził własną figurę z gliny:

„Niech Ninmah wyznaczy jej los!”.

Ninmah spojrzała na figurę, lecz nie potrafiła jej poruszyć. Nie mogła usiąść ani wstać. Nie mogła jeść ani pić. Nie mogła mówić ani wydawać dźwięku.

Ninmah powiedziała:

„Człowiek, którego stworzyłeś, nie żyje!”.

Enki odpowiedział:

„Jeśli twoje dzieło ma być dobre, to moje również może być dobre. Jeśli twoje dzieło jest złe, moje również może być złe. To, co jest złe albo dobre, zależy od wyznaczonego losu”.

[Zakończenie jest fragmentaryczne.]

Sens utworu: stworzenie człowieka nie jest wyłącznie aktem fizycznego powstania. Stworzenie oznacza również wyznaczenie funkcji, ograniczenia ciała i przydzielenie miejsca w społeczeństwie. Człowiek nie jest całkowicie samodzielny; jego los zostaje wyznaczony przez bogów.

3. Enūma eliš — stworzenie człowieka z krwi Kingu

Zwycięstwo Marduka

Kiedy Marduk pokonał Tiamat, rozciął jej ciało i podzielił je na dwoje. Z jednej połowy uczynił niebo, z drugiej ziemię. Ustanowił miejsca dla bogów, wyznaczył im gwiazdy i drogi na niebie. Zbudował bramy, zawiesił rygle i stworzył Apsu jako miejsce przebywania Ea.

Ustanowił księżyc, aby wyznaczał dni. Słońcu nakazał chodzić swoją drogą. Uporządkował czasy, miesiące i pory roku.

Kiedy bogowie zobaczyli jego dzieło, przyjęli jego władzę. Marduk stworzył wielkie stacje dla bogów i ustanowił ich miejsca kultu.

Narada bogów

Bogowie powiedzieli:

„Marduk jest naszym królem. Ustanówmy mu imię i wynieśmy jego władzę!”.

Marduk odpowiedział:

„Stworzę człowieka. Niech człowiek nosi ciężar bogów, aby bogowie mogli odpoczywać”.

Bogowie pojmali Kingu, przywódcę wojsk Tiamat. Związali go i postawili przed Ea.

Z jego krwi Ea stworzył ludzkość:

„Niech z jego krwi powstanie człowiek! Niech zostanie nałożona na niego służba bogom, aby oni mogli odpocząć!”.

Bogowie odpowiedzieli:

„Niech będzie tak!”.

Sens stworzenia według „Enūma eliš”: człowiek powstaje z krwi zbuntowanego boga. Jest stworzeniem związanym z przemocą kosmiczną i obowiązkiem służby. Ma utrzymywać świątynie, wykonywać pracę i dostarczać bogom kultu oraz ofiar.

4. Eridu Genesis — człowiek, miasto i porządek świata

Początek świata

Po tym, jak niebo zostało oddzielone od ziemi, a ziemia została ustanowiona, bogowie wyznaczyli losy. An, Enlil, Enki i Ninmah ustanowili porządek.

Enki ustanowił oczyszczanie Apsu. Nadano imiona miastom i świętym miejscom. Najpierw Eridu otrzymało królewskość. Potem królewskość została przeniesiona do Bad-tibiry, następnie do Laraka, Sipparu i Szuruppak.

Ludzie zostali stworzeni, aby uprawiać ziemię, wykonywać pracę i utrzymywać porządek bogów.

Fragment dotyczący potopu:

„Po ustanowieniu królewskości i po tym, jak miasta zostały założone, bogowie postanowili zesłać potop. Ziusudra, król i człowiek pobożny, służył bogom. Stał przy ścianie i usłyszał słowo boga. Otrzymał rozkaz, aby ocalić nasienie ludzkości i wszystkich żywych stworzeń”.

[Znaczna część tekstu jest uszkodzona.]

Zakończenie: po potopie Ziusudra otrzymuje życie podobne do życia bogów i zostaje osadzony w miejscu, gdzie wschodzi słońce.

5. Pieśń o stworzeniu motyki

Na początku Enlil oddzielił niebo od ziemi. Niebo zabrał An, ziemię przekazał Enlilowi. Bogowie przebywali na górze, lecz człowiek nie został jeszcze wydobyty z ziemi.

Enlil ustanowił motykę. Motyka miała złotą głowę, a jej ostrze było wykonane z lapis lazuli. Uderzył nią w ziemię.

Z otworu w ziemi wyszli ludzie. Wychodzili jeden za drugim, jakby byli roślinami. Enlil przekazał im motykę i nakazał im pracować.

Mieli wznosić miasta, kopać kanały, uprawiać pola i ustanawiać porządek kraju.

Sens utworu: człowiek jest związany z ziemią i pracą. Nie pojawia się jako niezależny władca świata, lecz jako istota wydobyta z ziemi i przeznaczona do pracy w uporządkowanym kraju.

6. Porównanie motywów stworzenia człowieka

7. Wnioski dotyczące celu człowieka

W tych tekstach człowiek nie został stworzony przede wszystkim po to, aby osiągnąć nieśmiertelność. Jego podstawowym zadaniem jest:

• wykonywać pracę, której nie chcą już wykonywać bogowie;
• uprawiać ziemię i budować kanały;
• utrzymywać świątynie i miasta;
• dostarczać bogom pożywienia rytualnego;
• podtrzymywać porządek ustanowiony przez bogów;
• żyć w rodzinie, mieście i wspólnocie;
• przyjąć śmierć jako granicę ludzkiego przeznaczenia.

Nie ma jednego mezopotamskiego tekstu, który przedstawiałby „cel życia” w sensie późniejszej filozofii. Cel człowieka jest ujmowany funkcjonalnie: człowiek ma wykonywać pracę, utrzymywać kult i zachowywać porządek świata.

Następny tom

Drugi tom powinien obejmować śmierć i los po śmierci:

1. „Ze zejściem Inanny do świata podziemnego”;
2. „Ze zejściem Isztar do świata podziemnego”;
3. „Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny”;
4. „Nergal i Ereškigal”;
5. opisy Kur/Irkalli;
6. zaklęcia i rytuały dotyczące duchów zmarłych;
7. lamentacje pogrzebowe i rytuał kispu;
8. „Teodyceę babilońską” i „Dialog pesymizmu” — jako teksty o cierpieniu, sensie życia i granicach ludzkiego poznania.

Podstawa opracowania

Teksty zestawiono na podstawie współczesnych wydań kompozytnych literatury sumeryjskiej i akadyjskiej, w szczególności opracowań „Atra-hasisa”, „Enūma eliš”, „Enki i Ninmah”, „Eridu Genesis” oraz „Pieśni o stworzeniu motyki”. Dla porównania tekstu kosmologicznego wykorzystuje się także opracowanie Wayne’a Horowitza Mesopotamian Cosmic Geography, które omawia mezopotamskie wyobrażenia nieba, ziemi, Apsu, świata podziemnego i poziomów kosmosu 1 2.

Dział 6: kompendium_czlowiek_stworzenie_smierc_tom_III_poprawiony.md

Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Śmierć, świat podziemny i los zmarłych

Tom III — świat podziemny i los zmarłych

Korekta numeracji: ten tom odpowiada części III planowanego kompendium: „Świat podziemny i los zmarłych”.

Uwaga. Teksty mezopotamskie nie przedstawiają jednej, jednolitej doktryny życia po śmierci. Sumeryjska Kur, akadyjska Irkalla i „Kraj, z którego nie ma powrotu” są opisywane różnie w zależności od utworu. Poniższe przekłady są surowe, zachowują powtórzenia, luki i warianty.

1. Zejście Inanny do świata podziemnego

Decyzja bogini

Z wielkiego nieba Inanna skierowała myśl ku wielkiej ziemi. Z nieba skierowała myśl ku światu podziemnemu. Pani porzuciła niebo, porzuciła ziemię, porzuciła swoje urzędy i zeszła do świata podziemnego.

Porzuciła świątynię E-ana w Uruk, porzuciła świątynię w Badtibirze, porzuciła świątynię w Zabalamie, porzuciła świątynię w Umma, porzuciła świątynię w Akkadzie. Zebrała swoje moce i ozdoby:

• koronę na głowie;
• miarę lapis lazuli na szyi;
• podwójne paciorki na piersi;
• pierścień na dłoni;
• napierśnik na piersi;
• szatę królewską;
• maść na oczach.

Powiedziała do swojej służebnicy Ninshubur:

„Ninshubur, moja wierna służebnico, moja opiekunko słów, moja posłanniczko pomyślnych słów! Kiedy zejdę do świata podziemnego, lamentuj nade mną na ruinach. Uderzaj w bęben w zgromadzeniach. Udaj się do Ekur, świątyni Enlila. Błagaj go:

«Nie pozwól, aby twoja córka została zabita w świecie podziemnym! Nie pozwól, aby twoje srebro zostało pokryte ziemią! Nie pozwól, aby twój lapis lazuli został rozbity na kamienie! Nie pozwól, aby twoje drewno zostało pocięte na trzcinę! Nie pozwól, aby Inanna została zabita w świecie podziemnym!».

Jeśli Enlil ci nie pomoże, idź do Ur i błagaj Nannę. Jeśli Nanna ci nie pomoże, idź do Eridu i błagaj Enkiego. On zna pożywienie życia i wodę życia. Nie pozwól, aby twoja pani została zabita!”.

Siedem bram

Inanna przybyła do pałacu świata podziemnego. Zapukała do bramy i powiedziała:

„Otwórz bramę, odźwierny! Otwórz bramę! Chcę wejść!”.

Odźwierny zapytał:

„Kim jesteś?”.

„Jestem Inanna, zmierzam na wschód”.

„Dlaczego przybyłaś do świata podziemnego?”.

„Z powodu mojej starszej siostry Ereškigal, która zmarła. Chcę uczestniczyć w jej obrzędach pogrzebowych”.

Odźwierny odpowiedział:

„Poczekaj, Inanno. Pójdę i zawiadomię moją panią Ereškigal”.

Ereškigal powiedziała:

„Idź. Otwórz przed nią siedem bram świata podziemnego. Niech wprowadzą ją zgodnie z obyczajem”.

Przy pierwszej bramie zdjęto z Inanny koronę. Zapytała:

„Dlaczego?”.

„Milcz, Inanno. Takie są prawa świata podziemnego”.

Przy drugiej bramie zdjęto jej miarę lapis lazuli z szyi. Przy trzeciej odebrano jej podwójne paciorki z piersi. Przy czwartej zabrano pierścień z dłoni. Przy piątej odebrano napierśnik. Przy szóstej zabrano szatę królewską. Przy siódmej odebrano maść z oczu.

Inanna pytała przy każdej bramie:

„Dlaczego odbieracie mi to?”.

Odźwierny odpowiadał:

„Milcz, Inanno. Takie są prawa świata podziemnego”.

Śmierć Inanny

Kiedy Inanna stanęła przed Ereškigal, Ereškigal spojrzała na nią spojrzeniem śmierci. Inanna stała się trupem. Powieszono ją na haku.

Przez trzy dni i trzy noce Ninshubur czekała. Kiedy Inanna nie wróciła, poszła do Enlila. Enlil odpowiedział:

„Moja córka chciała wielkich rzeczy. Zeszła do świata podziemnego. Niech sama poniesie swój los”.

Ninshubur udała się do Nanny. Nanna odpowiedział:

„Moja córka chciała wielkich rzeczy. Zeszła do świata podziemnego. Niech sama poniesie swój los”.

Ninshubur udała się do Enkiego. Enki powiedział:

„Co uczyniła moja córka?”.

Z brudu spod swoich paznokci stworzył dwóch bezpłciowych posłańców, kurdów. Dał im pożywienie życia i wodę życia.

„Idźcie do świata podziemnego. Niech Ereškigal cierpi z powodu swoich wnętrzności. Niech nie przyjmie żadnego pocieszenia. Kiedy zacznie narzekać: «Biada mojemu wnętrzu!», odpowiecie: «Biada twojemu wnętrzu!». Nie proście o dar. Proście o ciało zawieszone na haku”.

Posłańcy weszli do świata podziemnego. Ereškigal cierpiała:

„Biada mojemu wnętrzu!”.

Odpowiedzieli:

„Biada twojemu wnętrzu!”.

Ereškigal powiedziała:

„Kim jesteście, którzy cierpicie razem ze mną?”.

„Jesteśmy tacy jak ty. Nie chcemy złota ani srebra. Nie chcemy darów. Daj nam ciało zawieszone na haku”.

Ereškigal oddała im ciało Inanny. Posłańcy pokropili je wodą życia i dali jej pożywienie życia. Inanna powstała.

Zastępstwo za Inannę

Inanna chciała wyjść ze świata podziemnego. Demony świata podziemnego powiedziały:

„Nikt nie opuszcza świata podziemnego bez zastępstwa. Jeśli Inanna ma wrócić, ktoś musi wejść za nią”.

Demony szły z Inanną. Inanna oddawała im swoich służących, lecz nie pozwalała zabrać Ninshubur. W końcu przybyła do Uruk. Zobaczyła Dumuzi siedzącego na tronie w bogatej szacie.

Inanna powiedziała:

„To on! Zabierzcie go!”.

Dumuzi płakał:

„Moja siostro, nie oddaj mnie! Pozwól mi pójść do Utu, mojego szwagra. Niech Utu przemieni moje ręce i nogi, niech sprawi, abym nie został zabrany!”.

Dumuzi uciekł do swojej siostry Gesztinanny. Demony przybyły za nim. Dumuzi i Gesztinanna płakali. W końcu Dumuzi został zabrany do świata podziemnego.

Inanna i Gesztinanna zawarły układ: Dumuzi miał przebywać w świecie podziemnym przez część roku, a Gesztinanna miała go zastępować przez pozostałą część.

Znaczenie utworu: zejście Inanny nie jest opisem „nieba” i „piekła” w sensie późniejszych religii. Świat podziemny jest państwem zmarłych z własnymi bramami, prawami, urzędnikami i władczynią. Nawet bogini nie może opuścić go bez zapłaty i bez ustanowienia zastępstwa.

2. Zejście Isztar do świata podziemnego

Przybycie Isztar

Isztar, Pani Nieba, zwróciła uwagę na Krainę Bez Powrotu. Postanowiła zejść do domu, z którego nie wraca się.

Przybyła do bramy świata podziemnego i powiedziała do odźwiernego:

„Otwórz bramę! Otwórz bramę, abym mogła wejść. Jeśli nie otworzysz, rozbiję drzwi, złamię rygiel, uderzę w ściany i wyprowadzę zmarłych. Zmarli powstaną i będą jeść z żywymi. Wtedy będzie więcej zmarłych niż żywych!”.

Odźwierny udał się do Ereškigal:

„Przybyła tutaj twoja siostra Isztar. Chce wejść i zobaczyć twoje oblicze”.

Ereškigal odpowiedziała:

„Otwórz jej bramę, lecz postępuj według dawnego obyczaju”.

Odebranie ozdób

Przy pierwszej bramie odebrano Isztar koronę. Przy drugiej zdjęto kolczyki. Przy trzeciej zabrano naszyjnik. Przy czwartej odebrano ozdoby piersi. Przy piątej zdjęto pas z kamieni. Przy szóstej zabrano bransolety z dłoni i stóp. Przy siódmej zdjęto ostatnią szatę.

Isztar pytała:

„Dlaczego?”.

Odźwierny odpowiadał:

„Takie są prawa pani świata podziemnego”.

Kiedy Isztar stanęła przed Ereškigal, Ereškigal spojrzała na nią spojrzeniem śmierci. Isztar stała się trupem i została zawieszona na haku.

Skutki nieobecności Isztar

Kiedy Isztar zeszła do świata podziemnego, na ziemi ustało pożądanie. Mężczyzna nie zbliżał się do kobiety, kobieta nie zbliżała się do mężczyzny. Zwierzęta nie rozmnażały się. Żadne żywe stworzenie nie rodziło.

Papsukkal, sługa bogów, zapłakał przed Ea. Ea stworzył istotę o wyglądzie eunucha. Dał jej pożywienie życia i wodę życia. Posłał ją do świata podziemnego.

Istota udała się do Ereškigal i zaczęła powtarzać jej lament:

„Biada mojemu wnętrzu!”.

Ereškigal powiedziała:

„Jesteś podobny do mnie. Czego chcesz?”.

„Chcę ciała wiszącego na haku”.

Pokropiono ciało Isztar wodą życia. Isztar powróciła. Demony udały się za nią i żądały zastępstwa.

[Zakończenie zachowane jest fragmentarycznie.]

3. Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny

Przedmioty Gilgamesza

Drzewo, które wyrosło nad brzegiem Eufratu, zostało wyrwane przez burzę. Inanna zabrała je do Uruk i posadziła w swoim ogrodzie:

„Kiedy wyrosnę, sporządzę z niego tron i łoże”.

Lecz u korzeni drzewa zagnieździł się wąż, w koronie ptak Anzu założył gniazdo, a w środku mieszkała demonica lilitu.

Gilgamesz usłyszał płacz Inanny. Poszedł do drzewa, zabił węża, wypędził ptaka i demonicy. Ściął drzewo i przekazał je Inannie.

Z korzenia drzewa sporządził przedmiot zwany pukku, a z jego gałęzi przedmiot zwany mikku.

Utrata pukku i mikku

Gilgamesz bawił się nimi, lecz pukku i mikku wpadły do świata podziemnego. Gilgamesz próbował je odzyskać:

„Kto sprowadzi pukku do góry? Kto sprowadzi mikku do góry?”.

Enkidu odpowiedział:

„Ja sprowadzę je do góry”.

Gilgamesz ostrzegł go:

„Jeśli wejdziesz do świata podziemnego, nie ubieraj się w czyste szaty. Nie namaszczaj się wonnym olejem. Nie zakładaj sandałów. Nie podnoś broni. Nie całuj żony, nie bij syna, nie całuj córki. Nie podchodź do świętej kobiety. Nie krzycz: «To moje!». Zachowaj się jak zmarły, aby świat podziemny cię nie zatrzymał!”.

Enkidu nie posłuchał. Ubrał się w czystą szatę, namaścił wonnym olejem, założył sandały, wziął broń, całował żonę i dzieci. Świat podziemny zatrzymał go.

Skarga Gilgamesza

Gilgamesz udał się do bogów:

„Ojcze Enki, moje pukku i mikku wpadły do świata podziemnego, a Enkidu poszedł je odzyskać. Świat podziemny zatrzymał Enkidu. Nie mogę go sprowadzić z powrotem!”.

Enki odpowiedział:

„Niech Utu otworzy dla niego szczelinę w ziemi. Niech jego duch wyjdzie na górę”.

Enkidu wyszedł ze świata podziemnego i stanął przed Gilgameszem.

Rozmowa ze zmarłym

Gilgamesz zapytał:

„Powiedz mi, Enkidu, jak jest w świecie podziemnym. Jeśli powiesz mi, niech twoje ciało nie zgnije. Jeśli powiesz mi, niech twój duch nie zniknie!”.

Enkidu odpowiedział:

„Nie mogę ci powiedzieć, mój przyjacielu. Jeśli powiem ci, jak jest w świecie podziemnym, usiądziesz i będziesz płakał”.

„Powiedz mi!”.

„Ciało, które dotykałeś i którego serce cieszyło się tobą, jest teraz zjadane przez robaki jak stara szata. Ciało, które całowałeś, jest teraz pokryte kurzem. Wszyscy, którzy zmarli, leżą w ciemności”.

Gilgamesz pytał o losy różnych zmarłych:

„Czy ten, który miał wielu synów, ma lepszy los?”.

„Leży jak wojownik; ojciec i matka stoją przy jego głowie, a żona obejmuje jego stopy”.

„A ten, który miał jednego syna?”.

„Pije wodę z dzbana zawieszonego na kołku”.

„A ten, który nie miał syna?”.

„Jak gliniany garnek, którego nikt nie chce, jest wyrzucany”.

„A ten, którego nie pochowano?”.

„Jego duch błąka się po ulicach; nie ma odpoczynku”.

Sens tekstu: los po śmierci zależy nie tylko od statusu osoby, ale również od pogrzebu, potomstwa i pamięci żywych. Zmarły potrzebuje pochówku i ofiar. Świat podziemny nie jest nagrodą za moralne życie; jest wspólnym losem zmarłych, choć nie wszyscy zmarli cierpią w równym stopniu.

4. Nergal i Ereškigal

Obelga

Bogowie zebrali się na uczcie, lecz Ereškigal, pani świata podziemnego, nie mogła przybyć do nieba. Posłała swojego posłańca Namtara:

„Idź i odbierz mi należny szacunek. Niech bogowie wstaną przed tobą”.

Kiedy Namtar przybył, wszyscy bogowie wstali — z wyjątkiem Nergala. Nergal nie oddał mu czci.

Ereškigal rozgniewała się:

„Niech Nergal przyjdzie do mnie, abym mogła wymierzyć mu karę!”.

Ea dowiedział się o tym i ostrzegł Nergala:

„Nie idź sam. Weź ze sobą czternaście istot, aby mogły otwierać bramy świata podziemnego”.

Zejście Nergala

Nergal przybył do bramy świata podziemnego. Dał odźwiernemu dary i przeszedł przez kolejne bramy. Każdą z nich otwierały istoty, które mu towarzyszyły.

Stanął przed Ereškigal. Ereškigal spojrzała na niego i chciała go zatrzymać. Nergal jednak chwycił ją za włosy, powalił ją i przez siedem dni i siedem nocy przebywał z nią.

Ósmego dnia Nergal uciekł do nieba. Ereškigal płakała:

„Jeśli nie powróci, otworzę bramy świata podziemnego. Wypuszczę zmarłych, aby zjedli żywych. Wtedy będzie więcej zmarłych niż żywych!”.

Nergal powrócił do świata podziemnego. Ereškigal uczyniła go swoim królem i małżonkiem.

Sens tekstu: świat podziemny ma własną władzę i nie może być bezkarnie naruszany przez bogów nieba. Nergal nie „zbawia” zmarłych; obejmuje władzę nad krainą, do której należą zmarli.

5. Opisy świata podziemnego

W tekstach sumeryjskich i akadyjskich świat zmarłych nosi różne nazwy:

• Kur — góra, obca kraina, świat podziemny;
• Kigal — wielka ziemia;
• Irkalla — kraina zmarłych;
• Kraj, z którego nie ma powrotu;
• dom ciemności;
• miejsce, gdzie nie ma światła.

Zmarli są tam przedstawiani jako cienie lub duchy. Jedzą kurz, glinę albo pokarm dostarczany przez rytuał. Ich los poprawia się, jeśli żywi pamiętają o nich i składają ofiary.

Nie ma w tych tekstach jednego powszechnego sądu moralnego, który dzieliłby wszystkich zmarłych na „dobrych” i „złych”. Los zmarłego zależy przede wszystkim od:

• sposobu pochówku;
• posiadania potomków;
• pamięci rodziny;
• składania wody i chleba;
• miejsca zajmowanego za życia;
• sposobu śmierci;
• tego, czy duch nie został zapomniany albo porzucony.

6. Rytuał kispu i pamięć przodków

W rytuale kispu żyjący składali zmarłym pokarm i napój. Typowa prośba rytualna miała sens:

„Niech zmarły otrzyma chleb. Niech otrzyma wodę. Niech jego duch odpocznie. Niech nie chodzi po ulicach. Niech nie nawiedza domu swoich potomków”.

Wierzono, że zapomniany zmarły może stać się niespokojnym duchem. Zmarły bez grobu, bez potomków albo bez ofiar był w gorszym położeniu niż ten, którego rodzina pamiętała.

[Pełne formuły rytuałów są różne w zależności od okresu i rękopisu; nie tworzą jednego poematu.]

7. Najważniejsze motywy dotyczące śmierci

8. Wnioski

W mezopotamskich tekstach człowiek:

1. został stworzony z gliny i boskiej substancji;
2. został przeznaczony do pracy dla bogów;
3. nie otrzymał naturalnej nieśmiertelności;
4. po śmierci nie znika całkowicie, lecz staje się duchem w świecie podziemnym;
5. potrzebuje rodziny, pochówku, chleba, wody i pamięci;
6. nie może samodzielnie opuścić świata zmarłych;
7. może przetrwać przez dzieci, imię, pamięć i dzieło;
8. nie otrzymuje w tych tekstach obietnicy powszechnego zbawienia;
9. żyje pod władzą bogów, lecz także w sieci obowiązków rodzinnych i rytualnych;
10. pozostaje śmiertelny — z wyjątkiem nielicznych wybranych, takich jak Utnapisztim, który otrzymał wyjątkowy los po potopie.

Podstawa tekstowa

Tom obejmuje tradycje reprezentowane przez: „Zejście Inanny do świata podziemnego”, „Zejście Isztar do świata podziemnego”, „Gilgamesza, Enkidu i świat podziemny” oraz „Nergala i Ereškigal”. Teksty są kompozytne i zachowały się w wielu rękopisach. Wersja jest przekładem roboczym, a nie krytycznym wydaniem tabliczek.

Dział 7: kompendium_czlowiek_stworzenie_smierc_tom_IV.md

Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Kosmos, siedem niebios, ziemie i świat bogów

Tom IV — przekłady robocze i zestawienie źródeł

Uwaga. Nie zachowała się jedna kompletna mezopotamska „tabliczka o siedmiu niebach”. Motyw występuje w zaklęciach, listach kosmologicznych, tekstach magicznych, mitach i utworach o podróży do nieba. Poniżej zestawiono najważniejsze zachowane formuły i opisy. Nie należy łączyć ich w jeden spójny dogmat: teksty pochodzą z różnych epok i środowisk skrybów.

1. Formuła „siedmiu niebios i siedmiu ziem”

Tekst sumeryjski

an-imin-bi ki-imin-bi

Przekład dosłowny

Niebios jest siedem; ziem jest siedem.

Uwagi

• an — niebo;
• ki — ziemia, kraina, miejsce;
• imin — siedem;
• bi — ich, to, co do nich należy.

Formuła pojawia się w tradycji sumeryjskich zaklęć i tekstów rytualnych. Nie jest początkiem zachowanego eposu. Może oznaczać dosłownie siedem niebios i siedem ziem, ale liczba siedem w tekstach magicznych bywa także liczbą pełni, wielości albo całego porządku kosmicznego.

Przekład rytualny:

„Siedem jest niebios, siedem jest ziem. Niech wszystkie poziomy nieba i ziemi usłyszą. Niech to, co na górze, i to, co na dole, zostanie objęte zaklęciem”.

[Ta część jest rekonstrukcją funkcji rytualnej, nie dosłownym pełnym cytatem jednej tabliczki.]

2. Warstwy wszechświata w listach kosmologicznych

W późnych tekstach leksykalnych i kosmologicznych występują zestawienia poziomów nieba, ziemi i obszarów podziemnych. Ich brzmienie różni się między rękopisami.

Przekład zestawienia

Niebo najwyższe — miejsce Anu, ojca bogów.

Niebo środkowe — miejsce wielkich bogów i ich zgromadzenia.

Niebo dolne — miejsce gwiazd i dróg planet.

Ziemia górna — kraj ludzi, miast, pól i świątyń.

Ziemia środkowa — przestrzeń rzek, kanałów, gór i dzikiej ziemi.

Ziemia dolna — kraina pod powierzchnią, związana z Apsu i światem zmarłych.

[W niektórych tekstach wymieniane są większe liczby poziomów; nie tworzą one jednej zgodnej mapy kosmosu.]

3. Enūma eliš — utworzenie nieba i ziemi

Rozcięcie Tiamat

Kiedy Marduk pokonał Tiamat, rozciął jej ciało jak rybę na dwoje. Z jednej połowy uczynił niebo, z drugiej ziemię.

Ustanowił strażników i nie pozwolił, aby jej wody się wymknęły. Zawiesił rygle i ustawił straż. Z jej oczu wypuścił Tygrys i Eufrat. Z jej piersi utworzył wysokie góry. Z jej ogona uczynił wielką drogę, która łączy niebo i ziemię.

Marduk zbudował miejsce dla wielkich bogów. Ustanowił ich siedziby, wyznaczył ich drogi i postawił gwiazdy jako znaki.

Ustalił trzy stacje dla wielkich bogów. Ustanowił rok i podzielił go na miesiące. Dla każdego miesiąca postawił trzy gwiazdy. Wyznaczył dni i noce, ustanowił księżyc, aby świecił i odmierzał miesiące.

Niebo, ziemia i Apsu

Marduk zbudował wielkie mieszkanie dla Anu, Enlila i Ea. Ustanowił ich miejsca w niebie i na ziemi. Zbudował bramy po obu stronach nieba i zamknął ich rygle.

Ustanowił światło dla ludzi: księżycowi powierzył noc, a Słońcu dzień. Gwiazdom wyznaczył ich drogi.

Wizja kosmosu: niebo jest uporządkowaną przestrzenią bogów i gwiazd; ziemia jest miejscem ludzi, miast i świątyń; Apsu jest głębią wód podziemnych, związaną z Enkim.

4. Kosmos w opowieści o stworzeniu człowieka

W tekstach o stworzeniu człowieka występują trzy wielkie obszary:

1. niebo — siedziba Anu i bogów niebiańskich;
2. ziemia — miejsce pracy człowieka, miast, pól i królestwa;
3. Apsu / głębia — siedziba Enkiego i źródło mądrości, wód oraz oczyszczenia.

Pod ziemią znajduje się świat zmarłych. W różnych tekstach jest on przedstawiany jako część „wielkiej ziemi”, jako osobna kraina albo jako obszar położony pod powierzchnią ziemi i wodami Apsu.

Nie ma jednego tekstu, który zawsze umieszczałby wszystkie te strefy w identycznej kolejności.

5. Siedmiu bogów i siedem sił w zaklęciach

W tekstach magicznych liczba siedem pojawia się w zestawieniach grup istot. Zachowane formuły wymieniają między innymi:

• siedmiu bogów nieba;
• siedmiu bogów ziemi;
• siedmiu złych bogów;
• siedmiu złych demonów;
• siedem demonów choroby;
• siedem wiatrów;
• siedem bram;
• siedem więzów;
• siedem części ciała objętych zaklęciem.

Przekład formuły magicznej

„Siedmiu bogów nieba, siedmiu bogów ziemi, siedmiu złych bogów, siedmiu złych demonów, siedmiu demonów choroby — niech odejdą od człowieka.

Niech nie dotkną jego głowy. Niech nie dotkną jego szyi. Niech nie dotkną jego piersi. Niech nie dotkną jego brzucha. Niech nie dotkną jego rąk ani nóg.

Niech nie wejdą do domu. Niech nie przejdą przez bramę. Niech nie zbliżą się do łoża. Niech zaklęcie nieba i ziemi ich zwiąże”.

[Brzmienie poszczególnych zaklęć zależy od rękopisu. Powyższy tekst oddaje typową strukturę formuł, nie jest jednym kompletnym tekstem z jednej tabliczki.]

6. Siedem bram świata podziemnego

W „Zejściu Inanny” i „Zejściu Isztar” siedem bram oddziela świat żywych od świata zmarłych.

Formuła siedmiu bram

Pierwsza brama odbiera koronę. Druga odbiera ozdobę szyi. Trzecia odbiera paciorki piersi. Czwarta odbiera pierścień dłoni. Piąta odbiera napierśnik. Szósta odbiera szatę. Siódma odbiera ostatnią ochronę ciała.

Przy każdej bramie władczyni świata podziemnego powtarza:

„Takie jest prawo świata podziemnego. Niech nikt go nie naruszy”.

Siedem bram nie opisuje siedmiu niebios. Należą do kosmologii świata zmarłych i oznaczają stopniową utratę ziemskiej władzy, stroju i tożsamości.

7. Etana — podróż ku niebu

Król bez następcy

Etana był królem, lecz nie miał syna, który mógłby po nim objąć władzę. Modlił się do bogów:

„Dajcie mi roślinę narodzin. Dajcie mi potomka. Niech mój dom nie zostanie bez następcy!”.

Na ziemi orzeł i wąż zawarli przymierze, lecz orzeł zdradził węża i pożarł jego młode. Wąż zwrócił się do Szamasza. Bóg wskazał mu sposób zemsty.

Orzeł został pokonany i ukryty w dole. Etana znalazł go i opiekował się nim.

Wznoszenie się

Etana powiedział do orła:

„Zabierz mnie do nieba! Chcę znaleźć roślinę narodzin”.

Orzeł odpowiedział:

„Chwyć się moich piersi. Oprzyj ręce na moich skrzydłach”.

Wznieśli się ponad ziemię. Ziemia stawała się mała jak ogród. Morze wyglądało jak koryto. Ziemia wyglądała jak góra.

Wznosili się coraz wyżej:

„Spójrz, przyjacielu, jak wygląda ziemia!”.

„Ziemia wygląda jak góra, morze jak małe jezioro”.

[W dalszej części rękopisy są fragmentaryczne. Etana dociera do sfery bogów, lecz pełne zakończenie zachowało się w wielu wariantach.]

Znaczenie: Etana nie przechodzi przez opis siedmiu niebios. Podróż przedstawia pionową strukturę kosmosu: ziemię oglądaną z góry, strefę ptaków, obszar gwiazd i siedzibę bogów.

8. Adapa i niebo

Mądry człowiek z Eridu

Adapa był człowiekiem stworzonym przez Enkiego. Otrzymał mądrość, lecz nie otrzymał życia wiecznego.

Pewnego dnia Adapa wypłynął na morze. Południowy wiatr przewrócił jego łódź. Adapa rozgniewał się i złamał skrzydła południowego wiatru.

Anu, bóg nieba, wezwał go przed swoje oblicze. Enki ostrzegł Adapę:

„Nie jedz chleba śmierci, który ci podadzą. Nie pij wody śmierci. Kiedy wejdziesz przed Anu, niech twoje ubranie będzie czyste. Niech twoje włosy będą uczesane”.

Adapa stanął przed Anu. Bogowie podali mu chleb życia i wodę życia. Adapa odmówił, ponieważ Enki powiedział mu, że są to pokarm i woda śmierci.

Anu powiedział:

„Jakże Enki oszukał ludzkość! Adapa otrzymał mądrość, lecz nie otrzymał życia wiecznego”.

Znaczenie: człowiek może wejść przed bogów i osiągnąć mądrość, ale nie otrzymuje automatycznie nieśmiertelności. Wiedza i życie wieczne są rozdzielone.

9. Podróż Nergala i granica światów

Nergal schodzi do świata podziemnego przez bramy, które oddzielają obszar bogów nieba od krainy Ereškigal. Bramy mogą być otwierane przez dary i istoty towarzyszące.

Przejście Nergala pokazuje, że kosmos nie jest pustą przestrzenią. Jest podzielony przez:

• bramy;
• strażników;
• rygle;
• zakazy;
• prawa przynależne każdemu poziomowi.

Bogowie nie mogą dowolnie przechodzić między sferami. Ten, kto narusza granicę, musi zapłacić, zawrzeć układ albo objąć urząd w nowym świecie.

10. Czy Mezopotamianie wierzyli dokładnie w siedem niebios?

Zachowane źródła nie pozwalają udzielić prostej odpowiedzi.

Co jest pewne

• formuła „siedem niebios, siedem ziem” istnieje w tradycji zaklęć;
• liczba siedem ma znaczenie rytualne i kosmologiczne;
• teksty znają wiele poziomów nieba, ziemi i świata podziemnego;
• istnieją opisy bram, granic i przejść między sferami;
• późniejsze tradycje mezopotamskie rozwijają ideę wielopoziomowego kosmosu.

Czego nie można stwierdzić z pewnością

• że wszystkie teksty wyobrażały sobie dokładnie siedem fizycznych warstw nieba;
• że istniała jedna jednolita mapa siedmiu niebios;
• że każde „siedem” odnosiło się do poziomów przestrzennych;
• że starożytni Mezopotamianie mieli jeden odpowiednik późniejszych koncepcji nieba religijnego.

Liczba siedem może oznaczać konkretną liczbę, ale może także oznaczać pełnię, wielość lub cały uporządkowany kosmos.

11. Kosmos a człowiek

Człowiek zajmuje w tych tekstach położenie pośrednie:

• żyje na ziemi;
• zależy od wód Apsu;
• otrzymuje rozkazy z nieba;
• składa ofiary bogom;
• po śmierci schodzi do świata podziemnego;
• wyjątkowo może zbliżyć się do nieba, jak Etana lub Adapa;
• może zostać wyniesiony do podobnego bogom życia, jak Utnapisztim;
• lecz zwykły człowiek nie przekracza granicy śmierci.

Główna zasada kosmologiczna: każdy poziom świata ma własne prawa. Niebo jest miejscem bogów, ziemia miejscem ludzi, Apsu miejscem głębi i mądrości, a świat podziemny miejscem zmarłych. Przekroczenie granicy jest możliwe tylko dzięki boskiej pomocy i zawsze ma swoją cenę.

Wykaz głównych źródeł

1. sumeryjskie zaklęcia z formułą an-imin-bi ki-imin-bi;
2. listy kosmologiczne i teksty typu KAR 307;
3. „Enūma eliš”;
4. „Zejście Inanny do świata podziemnego”;
5. „Zejście Isztar do świata podziemnego”;
6. „Etana”;
7. „Adapa i Południowy Wiatr”;
8. „Nergal i Ereškigal”;
9. teksty astronomiczne i astrologiczne, w tym tradycja MUL.APIN;
10. opisy Apsu, Kur, Irkalli i granic świata w zaklęciach.

Podstawa opracowania

Tom jest kompilacją roboczą, nie przekładem jednej tabliczki. Przy opracowaniu zagadnienia korzysta się z edycji i badań dotyczących mezopotamskiej kosmografii, zwłaszcza Wayne Horowitz, Mesopotamian Cosmic Geography, oraz z wydań poszczególnych utworów sumeryjskich i akadyjskich. Badania Horowitza podkreślają, że mezopotamskie wyobrażenia kosmosu są różnorodne i nie tworzą jednej całkowicie zgodnej mapy wszechświata.

Dział 8: kompendium_czlowiek_stworzenie_smierc_tom_V.md

Człowiek w literaturze mezopotamskiej

Duchy, rytuały pogrzebowe, pamięć przodków i magia ochronna

Tom V — przekłady robocze

Uwaga. Ten tom dotyczy praktycznej strony mezopotamskich wyobrażeń o śmierci: duchów zmarłych, grobu, ofiar dla przodków, oczyszczania domu i zaklęć ochronnych. Nie jest to jeden epos. Są to formuły rytualne, modlitwy, zaklęcia i fragmenty instrukcji kapłańskich zachowane w wielu rękopisach.

1. Zmarły, który nie otrzymał pochówku

Duch bez odpoczynku

„Jeśli człowiek umarł i nie został pochowany, jego duch nie spoczywa.

Jeśli nikt nie wypowiedział jego imienia, jego duch błąka się po ulicach.

Jeśli nikt nie podał mu chleba, jego duch je kurz.

Jeśli nikt nie podał mu wody, jego duch pije wodę brudną.

Jeśli nikt nie uczynił dla niego ofiary, jego duch nie zna odpoczynku.

Niech więc rodzina poda zmarłemu chleb. Niech poda mu wodę. Niech wypowie jego imię. Niech postawi jego naczynie przed przodkami”.

[Formuły tego typu pojawiają się w różnych tradycjach rytualnych. Nie zachował się jeden identyczny tekst we wszystkich kopiach.]

2. Rytuał kispu — ofiara dla przodków

Przygotowanie ofiary

„Kiedy nadejdzie dzień ofiary, przygotuj chleb. Przygotuj piwo. Przygotuj wodę. Przygotuj mięso i daktyle. Niech ogień zostanie rozpalony.

Wymień imiona ojca, dziadka, pradziadka i wszystkich zmarłych z rodu. Nie pomijaj tego, którego imię zostało zapomniane.

Powiedz:

«Ojcowie moi, matki moje, przodkowie moi! Przyjmijcie chleb. Przyjmijcie wodę. Niech wasze duchy odpoczną. Niech wasze cienie nie chodzą po ulicach. Niech nie pukają do drzwi domu swoich dzieci».

Wylej wodę na ziemię. Połóż chleb przed miejscem zmarłego. Niech zmarły je i pije. Niech jego serce będzie spokojne”.

Prośba do przodków

„O zmarli, którzy śpicie w ziemi, nie powstańcie przeciwko żywym. Nie wchodźcie do domu. Nie dotykajcie dzieci. Nie zabierajcie snu. Przyjmijcie swój pokarm i swoją wodę. Wróćcie do miejsca, które wyznaczyli wam bogowie”.

3. Zaklęcie przeciw niespokojnemu duchowi

„Duchu zmarłego, który nie masz grobu, duchu zmarłego, którego nikt nie wspomina, duchu zmarłego, którego nie pochowano, duchu człowieka zabitego na pustkowiu — słuchaj!

Nie jesteś panem tego domu. Nie jesteś panem tego łoża. Nie jesteś panem tego dziecka. Nie jesteś panem tej kobiety.

Oto twój chleb. Oto twoja woda. Oto twoja ofiara. Przyjmij ją i odejdź.

Niech ziemia cię przyjmie. Niech brama świata podziemnego zamknie się za tobą. Niech Nergal i Ereškigal wyznaczą ci miejsce. Niech nie wrócisz do domu żywych”.

4. Duch zmarłego i choroba

W mezopotamskich zaklęciach choroba bywała wiązana z działaniem demona, gniewem boga, naruszeniem zakazu albo niespokojnym duchem zmarłego.

Formuła oczyszczenia

„Jeśli choroba przyszła od ducha ojca, niech duch ojca odejdzie.

Jeśli choroba przyszła od ducha matki, niech duch matki odejdzie.

Jeśli choroba przyszła od ducha brata, siostry, syna albo córki, niech duch odejdzie.

Jeśli choroba przyszła od ducha nieznanego, niech jego imię zostanie wymazane.

Niech woda rzeki zabierze chorobę. Niech ogień spali jej ślad. Niech wiatr wyniesie ją poza granice miasta. Niech bóg domu i bogini domu przyjmą oczyszczenie”.

5. Udug-hul — złe duchy

Opis demona

„Demon, który wychodzi z ziemi, nie jest człowiekiem. Nie ma ojca, nie ma matki. Nie ma żony, nie ma dzieci. Nie zna litości.

Jego głos jest krzykiem. Jego cień jest chorobą. Jego krok przynosi gorączkę. Jego oddech przynosi drżenie.

Przechodzi przez bramę, której nie otwarto. Wchodzi do domu przez szczelinę. Siada przy głowie chorego. Kładzie rękę na jego gardle.

Niech odejdzie! Niech bóg Enki zwiąże jego ręce. Niech Asalluhi wypowie zaklęcie. Niech Gula, pani uzdrawiania, odwróci chorobę”.

Odpędzenie

„Demonie, odejdź! Nie patrz na tego człowieka. Nie dotykaj jego ciała. Nie pij jego krwi. Nie zabieraj jego oddechu.

Niech zaklęcie Apsu cię zwiąże. Niech wielka rzeka cię pochłonie. Niech drzwi świata podziemnego zamkną się przed tobą. Niech nie wrócisz”.

6. Dom i jego ochrona

Rytuał przy bramie

„Przy bramie domu postaw naczynie. Oczyść próg wodą. Połóż trzcinę i zioła. Niech kapłan wypowie imię boga domu.

Niech zły demon nie wejdzie. Niech duch zmarłego nie wejdzie. Niech choroba nie wejdzie. Niech zły sen nie wejdzie.

Niech wejdzie bóg opiekuńczy. Niech wejdzie bogini domu. Niech wejdzie dobrobyt, zdrowie i potomstwo”.

Zaklęcie na dziecko

„Dziecko, które leży w ramionach matki, niech śpi spokojnie. Niech demon pasittu nie wyciągnie go z kolan matki. Niech Lamasztu nie zbliży się do jego łóżka.

Niech siedmiu bogów ochroni jego głowę. Niech siedem bogiń ochroni jego ciało. Niech drzwi domu będą zamknięte przed złem”.

7. Lamasztu — demonica choroby i śmierci dzieci

„Lamasztu, córka Anu, podniosła głowę ku górom. Jej ciało jest wielkie, jej ręce są długie, jej palce są ostre. Chwyta dziecko z kolan matki.

Pije krew człowieka. Zjada kości. Karmi się wnętrznościami. Wchodzi do domu o zmroku.

Niech siedmiu bogów ją zwiąże. Niech Pazuzu stanie na jej drodze. Niech czar i amulet ochronią matkę oraz dziecko.

Lamasztu, odejdź! Niech twoje miejsce będzie w górach. Niech twoja twarz zwróci się ku pustyni. Niech nie dotkniesz tego dziecka”.

[Zaklęcia przeciw Lamasztu często łączą opis demona, amulet, figurkę i rytuał oczyszczenia.]

8. Rytuał przeciw złemu snowi

Sen jako znak

„Jeśli człowiek zobaczy zły sen, niech nie zatrzyma go w swoim domu. Niech nie powie go przed wschodem słońca. Niech nie poda mu pożywienia.

Niech opowie sen rzece. Niech woda go zabierze. Niech wrzuci do rzeki ciasto, trzcinę albo kawałek gliny.

Niech powie:

«Sen, który zobaczyłem, niech odejdzie. Niech przypadnie ziemi, niech przypadnie wodzie. Niech nie dotrze do mojego ciała. Niech nie dotrze do mojego domu»”.

9. Zmarli królowie i przodkowie

W królewskich tekstach fundacyjnych i rytualnych przodkowie królewscy są przywoływani jako ci, którzy pozostają częścią porządku państwa.

„Ojcowie królewscy, którzy spoczywacie w grobach, słuchajcie! Król, wasz syn, odnowił świątynię. Ustanowił ofiarę. Przywrócił kanały. Niech wasze duchy będą spokojne.

Niech bóg miasta widzi jego dzieło. Niech przodkowie nie odwracają twarzy. Niech król otrzyma długie życie, zdrowie, potomstwo i trwałe imię”.

Pamięć zmarłych nie jest wyłącznie sprawą rodziny. Królestwo, świątynia i miasto utrzymują więź z dawnymi władcami przez inskrypcje, groby i rytuały.

10. Groby i przedmioty zmarłego

W grobie składano przedmioty, które miały towarzyszyć zmarłemu: naczynia, ozdoby, broń, pieczęcie, narzędzia i pokarm.

Nie oznacza to, że Mezopotamianie mieli jedną dokładną wizję „życia po śmierci” podobną do późniejszych wyobrażeń raju. Przedmioty grobowe potwierdzają jednak, że zmarły pozostawał osobą posiadającą potrzeby, status i relacje.

Zmarły miał otrzymać:

• miejsce spoczynku;
• pokarm i wodę;
• opiekę rodziny;
• rytuał imienny;
• ochronę przed niespokojnym powrotem.

11. Różnica między zmarłym a demonem

Nie każdy duch zmarłego był demonem. Zmarły stawał się niebezpieczny przede wszystkim wtedy, gdy:

• nie został pochowany;
• został zapomniany;
• nie otrzymywał ofiar;
• zginął gwałtowną lub nienaturalną śmiercią;
• nie miał potomków, którzy mogliby odprawiać rytuał;
• jego duch został przywiązany do domu albo miejsca śmierci.

Demon był odrębną istotą. Nie należał do ludzkiej rodziny i nie można było go uspokoić zwykłą ofiarą dla przodka. Trzeba było go związać, odpędzić albo przekazać bóstwu.

12. Człowiek między przodkami i bogami

Żyjący człowiek pozostaje między dwoma porządkami:

• bogowie kierują kosmosem i losem;
• przodkowie stoją za rodziną i pamięcią;
• demony zagrażają ciału i domowi;
• kapłan utrzymuje właściwe granice;
• rodzina zapewnia zmarłym pokarm i imię.

Rytuał nie zmienia śmierci w życie wieczne. Jego zadaniem jest utrzymanie właściwego porządku: zmarły ma pozostać w świecie zmarłych, a żywy — w świecie żywych.

13. Podsumowanie

W tekstach rytualnych człowiek po śmierci nie staje się całkowicie nieobecny. Jego duch pozostaje częścią rodziny i może potrzebować pokarmu, wody oraz pamięci.

Śmierć jest jednak zmianą statusu. Zmarły nie powinien wracać do domu, chyba że wraca jako niespokojny duch. Żywi mają obowiązek go nakarmić, nazwać i odesłać.

Najważniejsze formuły tego porządku brzmią:

„Niech zmarły otrzyma chleb”.

„Niech zmarły otrzyma wodę”.

„Niech jego duch odpocznie”.

„Niech demon odejdzie”.

„Niech dom pozostanie czysty”.

Podstawa tekstowa

Tom opiera się na tradycjach rytuału kispu, zaklęciach przeciw duchom i demonom, grupie tekstów Udug-hul, zaklęciach przeciw Lamasztu oraz rytuałach ochrony domu, dziecka i zmarłego. Poszczególne formuły występują w wielu wariantach i nie tworzą jednego poematu.

Dział 9: kompendium_czlowiek_tabl_tabliczki_tom_VI.md

Jak czytać mezopotamskie tabliczki gliniane

Pismo klinowe, transliteracja, przekład i podstawowe teksty

Tom VI — przewodnik po lekturze i przekładach

1. Najważniejsza zasada

Pismo klinowe nie jest językiem. Jest systemem zapisu używanym przede wszystkim do zapisywania:

• języka sumeryjskiego;
• języka akadyjskiego, w tym babilońskiego i asyryjskiego;
• później także innych języków starożytnego Bliskiego Wschodu.

Dlatego nie można powiedzieć po prostu: „czytam pismo klinowe”. Najpierw trzeba ustalić:

1. z jakiego okresu pochodzi tabliczka;
2. w jakim języku jest napisana;
3. jaki typ tekstu zawiera;
4. czy znaki są odczytywane jako słowa, sylaby, czy logogramy;
5. czy zachował się cały tekst, czy tylko fragment.

2. Trzy poziomy odczytu

Każdy tekst klinowy należy rozróżniać na trzy poziomy.

A. Znak na tabliczce

To rzeczywisty odcisk wykonany trzcinowym rylcem w glinie.

Przykład znaku:

𒀭

Ten znak może być odczytany między innymi jako:

• AN — niebo;
• dingir — bóg, boskość;
• determinatyw przed imieniem boga.

Jeden znak może mieć więcej niż jedną wartość.

B. Transliteracja

Transliteracja zapisuje znaki alfabetem łacińskim, zachowując ich wartość klinową.

Przykład:

an-imin-bi ki-imin-bi

To nie jest jeszcze przekład. Jest to zapis odczytanych znaków.

C. Przekład

Dopiero po analizie gramatyki i kontekstu otrzymujemy przekład:

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

3. Jak działa jeden znak

Jeden znak może mieć wartość:

Logograficzną

Znak przedstawia całe słowo.

𒀭 = AN = niebo

Sylabiczną

Ten sam znak może zapisywać sylabę, na przykład an, am albo inną wartość zależną od języka i okresu.

Determinatywną

Determinatyw nie jest wymawiany. Informuje, do jakiej kategorii należy następne słowo.

Przykład:

𒀭 Inanna

Znak 𒀭 przed imieniem może oznaczać, że Inanna jest boginią. Nie tłumaczy się go wtedy jako „niebo”.

4. Sumeryjski a akadyjski

Sumeryjski

Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym. Do rdzenia i słowa dodaje wiele przyrostków gramatycznych.

Przykład z „Instrukcji Szuruppaka”:

zi-ud-su3-ra2

Można to zapisać jako Zi-ud-sura, imię bohatera potopu.

Akadyjski

Akadyjski jest językiem semickim. Występuje w wersji babilońskiej i asyryjskiej.

Przykład z XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”:

ūta-napišti

W polskiej transkrypcji spotyka się formy:

• Utnapisztim;
• Uta-napiszti;
• Uta-napišti.

Wszystkie odnoszą się do tego samego bohatera.

5. Znaki, których nie należy tłumaczyć dosłownie

Nazwy własne

Šuruppak
Ubara-Tutu
Zi-ud-sura
Atra-hasis
Utnapisztim
Ereškigal
Ninshubur

Nazwy te należy transkrybować, a nie tłumaczyć każde słowo osobno.

Logogramy bogów

Imię boga może być zapisane znakiem lub grupą znaków. Na przykład:

• DINGIR — bóg, boskość;
• EN.KI — Enki;
• DUTU — Utu, dosłownie „bóg Słońca”;
• INANNA — Inanna;
• EN.LIL — Enlil.

Determinatywy

W transliteracji determinatywy zapisuje się często małą literą lub w indeksie, a w przekładzie pomija.

Przykład:

dInanna

Litera d oznacza determinatyw boskości i nie jest wymawiana. Czytamy: Inanna, nie „d-Inanna”.

6. Jak czytać kolejność znaków

Na tabliczce tekst zwykle biegnie:

• od lewej do prawej;
• w kolumnach;
• od góry do dołu;
• na awersie i rewersie;
• czasem na bokach i dolnej krawędzi.

Wydanie naukowe może przedstawiać kolejność jako:

obv. i 1
obv. i 2
obv. ii 1
rev. i 1

Oznacza to:

• obv. — awers;
• rev. — rewers;
• i, ii, iii — kolejne kolumny;
• ostatnia liczba — numer wersu w kolumnie.

Nie należy zakładać, że pierwszy widoczny znak na fotografii jest początkiem tekstu. Tabliczka może być obrócona, niekompletna albo ułożona w złej kolejności.

7. Oznaczenia stosowane w wydaniach

Nawiasy i znaki specjalne

[ … ]

Brak tekstu lub luka w tabliczce.

< … >

Uzupełnienie skryby lub wydawcy, czasem poprawka błędu.

( … )

Uzupełnienie potrzebne do sensu, lecz niepewne albo niewidoczne na tabliczce.

x

Nieczytelny znak.

x x x

Kilka nieczytelnych znaków.

? 

Odczyt lub interpretacja niepewna.

⸢ … ⸣

Ślady znaku zachowane tylko częściowo, lecz możliwe do uzupełnienia.

⌈ … ⌉

Znak zachowany na krawędzi lub częściowo widoczny.

8. Przykład: „siedem niebios, siedem ziem”

Transliteracja

an-imin-bi ki-imin-bi

Rozbicie

an       = niebo
imin     = siedem
-bi      = ich / jest ich
ki        = ziemia, kraina
imin     = siedem
-bi      = ich / jest ich

Przekład dosłowny

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Przekład płynny

„Siedem jest niebios i siedem jest ziem”.

Uwaga

Nie należy automatycznie dopisywać do tej formuły siedmiu konkretnych nazw niebios, jeśli dana tabliczka ich nie wymienia. Sama formuła nie jest pełną kosmologią.

9. Przykład: początek „Instrukcji Szuruppaka”

Transliteracja uproszczona

ud re-a ud su3-ra2 re-a
ji6 re-a ji6 ba-ra2 re-a
mu re-a mu su3-ra2 re-a
ud-ba jectug2 tuku inim galam inim zu-a
kalam-ma til3-la-a

Przekład roboczy

„W tamtych dniach, w owych bardzo odległych dniach, w tamtych nocach, w owych bardzo odległych nocach, w tamtych latach, w owych bardzo odległych latach — w tamtym czasie żył w Kraju mędrzec, który znał wyszukane słowa”.

Jak powstaje przekład

• ud — dzień, czas;
• ji6 — noc;
• mu — rok;
• kalam — Kraj, kraina;
• inim — słowo, mowa;
• galam — wyszukany, kunsztowny;
• zu — znać;
• til — żyć, trwać;
• końcówki i elementy gramatyczne dopasowują słowa do zdania.

Nie wolno tłumaczyć tego mechanicznie jako: „dzień daleki dzień noc daleka noc rok daleki rok”. Trzeba uwzględnić sumeryjską składnię i styl powtórzenia.

10. Przykład: „Atra-hasis”

Transliteracja imienia

Atra-ḫasīs

Rozbicie

atra       = niezwykle
ḫasīs      = mądry

Przekład imienia

„Niezwykle Mądry”.

W polskim tekście można używać formy Atra-hasis, a w komentarzu podać znaczenie imienia.

Utnapisztim

Uta-napišti

Znaczenie imienia wiąże się z życiem i ocaleniem. W polskiej tradycji utrwaliła się forma Utnapisztim.

11. Jak samodzielnie czytać tabliczkę ze zdjęcia

Krok 1 — ustal orientację

Sprawdź, gdzie jest górna krawędź. Tabliczki nie zawsze mają prostokątny kształt. Zwróć uwagę na:

• kierunek kolumn;
• kształt krawędzi;
• ślady numeru muzealnego;
• obecność kolofonu;
• ciągłość znaków na bokach.

Krok 2 — nie zaczynaj od przekładu

Najpierw przepisz znaki. Nie próbuj od razu zgadywać historii.

znak klinowy → transliteracja → analiza gramatyczna → przekład

Krok 3 — rozpoznaj język

Sumerian będzie miał wiele elementów składanych i przyrostków. Akadyjski będzie przypominał język semicki i często zawiera formy czasownikowe oraz końcówki przypadków.

Krok 4 — porównaj paralelę

Jeżeli tekst jest literacki, poszukaj:

• innej kopii tej samej tabliczki;
• wydania kompozytnego;
• transliteracji;
• fotografii lub rysunku znaków;
• przekładu naukowego.

Krok 5 — zaznacz niepewność

Nieczytelnego miejsca nie należy uzupełniać według własnej fantazji. Zapisz:

[ … ]

albo:

x x

Krok 6 — dopiero wtedy tłumacz

Przekład musi uwzględniać:

• znaczenie słowa;
• gramatykę;
• gatunek tekstu;
• paralelne wersy;
• warianty rękopiśmienne;
• możliwe błędy skryby.

12. Czego nie robić

Nie należy:

1. tłumaczyć każdego znaku jako osobnego słowa;
2. zakładać, że każdy znak ma tylko jedną wartość;
3. mylić transliteracji z przekładem;
4. odczytywać tekstu bez ustalenia języka;
5. usuwać nawiasów i luk;
6. dopisywać całych zdań na podstawie mitu znanego z internetu;
7. uznawać późniejszej interpretacji za dosłowny tekst tabliczki;
8. traktować „siedmiu niebios” jako jednego kompletnego eposu;
9. łączyć automatycznie Sumerów, Babilończyków i późniejsze religie w jeden system;
10. uznawać sztucznie wygładzonego przekładu za oryginalne brzmienie tabliczki.

13. Minimalny słowniczek

14. Jak zapisać własny przekład

Najbezpieczniejszy układ wygląda tak:

[wers / numer tabliczki]

Transliteracja:
...

Przekład dosłowny:
...

Przekład płynny:
...

Uwagi:
...

Przykład

Tekst:

a-nu-um-ma an-imin-bi ki-imin-bi

Przekład dosłowny:

„Oto: niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Uwagi:

Formuła pochodzi z tradycji rytualnej. Nie zachował się tu wykaz siedmiu nazw niebios.

15. Czym różni się przekład filologiczny od literackiego

Przekład filologiczny

„Nie powinieneś wypowiadać wyroku, kiedy pijesz piwo”.

Przekład literacki

„Nie sądź ludzi po pijanemu”.

Pierwszy jest bliższy konstrukcji źródłowej. Drugi jest łatwiejszy dla czytelnika, ale może usuwać powtórzenia i konkretne słowa starożytnego tekstu.

W całym projekcie używany jest przede wszystkim przekład filologiczno-surowy, z osobnymi objaśnieniami.

16. Najważniejsze zastrzeżenie

Bez fotografii, transliteracji, numeru muzealnego albo krytycznego wydania nie można uczciwie powiedzieć, że dany polski tekst jest „tłumaczeniem konkretnej tabliczki”. Można przygotować:

• przekład kompozytny;
• przekład zachowanych fragmentów;
• rekonstrukcję na podstawie kilku kopii;
• przekład literacki mitu;
• opis kosmologii wyprowadzonej z wielu tekstów.

Każdy z tych rodzajów trzeba wyraźnie oznaczyć.

Podsumowanie

Czytanie tabliczki wygląda tak:

klinowe znaki → transliteracja → język → gramatyka → warianty → przekład → komentarz

A nie tak:

zdjęcie tabliczki → intuicyjne tłumaczenie.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne w tekstach o siedmiu niebach, stworzeniu ludzi i świecie zmarłych, ponieważ zachowane źródła są fragmentaryczne i pochodzą z wielu różnych okresów.

Dział 10: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_1.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 1: znaki podstawowe A–E

Cel słownika. Ten tom rozpoczyna pełny, wieloczęściowy słownik znaków pisma klinowego oraz słownictwa sumeryjsko-akadyjskiego. Każde hasło podaje znak Unicode, nazwę naukową, główne wartości, znaczenia, funkcję i przykład.

Ważne: wygląd znaku zmieniał się między epoką archaiczną, starosumeryjską, starobabilońską i nowoasyryjską. Znak Unicode jest wygodnym odpowiednikiem cyfrowym, nie fotografią konkretnej tabliczki.

1. A / AN — niebo, bóg

Znak Unicode: 𒀭

Nazwa znaku: AN.

Wartości sumeryjskie: an, diĝir.

Wartości akadyjskie: šamû „niebo”; ilu „bóg”.

Znaczenia:

• niebo;
• bóg;
• boskość;
• gwiazda lub boski charakter;
• determinatyw przed imieniem boga.

Funkcja: logogram, znak rzeczownikowy, determinatyw.

Opis: znak złożony z klinów układających się w zwartą formę gwiazdy. W piśmie klinowym nie musi być wymawiany, gdy stoi przed imieniem bóstwa.

Przykłady:

an = niebo
dInanna = bogini Inanna
an-imin-bi = niebios jest siedem
AN = šamû / ilu

Uwaga: zapis dInanna nie oznacza sylaby „d”. Małe d jest determinatywem boskości.

2. A — woda

Znak Unicode: 𒀀

Nazwa znaku: A.

Wartości sumeryjskie: a, a2.

Wartości akadyjskie: mû „woda”, napištu „życie” w niektórych złożeniach.

Znaczenia:

• woda;
• ciekła substancja;
• nasienie lub siła życiowa w określonych kontekstach;
• pytajnik „co?” w innych zapisach.

Funkcja: logogram i sylabogram.

Opis: znak zbudowany z klinów tworzących krótką, poziomą strukturę.

Przykłady:

a = woda
mû = woda w odczycie akadyjskim
a bal-a = wylewać wodę

W „Atra-hasisie”: woda może oznaczać zarówno zwykłą wodę, jak i wodę życia albo niszczący potop; decyduje kontekst.

3. AB — ojciec, morze, okno

Znak Unicode: 𒀊

Nazwa znaku: AB.

Wartości sumeryjskie: ab, abba w złożeniach.

Wartości akadyjskie: aplu „syn” w niektórych zapisach nie jest tym samym słowem; abu „ojciec” może być zapisywane innym logogramem.

Znaczenia: zależne od okresu i zapisu:

• ojciec lub starszy;
• morze;
• otwór, okno;
• część złożonych nazw.

Opis: znak o otwartej, narożnej strukturze klinowej.

Uwaga: nie należy automatycznie tłumaczyć każdego AB jako „ojciec”. W tekstach kosmologicznych znak może należeć do nazwy morza lub przestrzeni.

4. ABZU — głębia wód

Zapis: AB.ZU.

Wartość sumeryjska: abzu.

Wartość akadyjska: apsû.

Znaczenie: podziemna słodka woda, głębia, siedziba Enkiego/Ea.

Funkcja: złożenie dwóch znaków: AB + ZU.

Opis: nie jest jednym prostym znakiem, lecz złożeniem zapisanym jako dwa znaki.

Przykłady:

abzu = Apsu, głębia wód
É-abzu = dom Apsu

W kosmologii: Apsu nie jest po prostu „piekłem”. Jest głębią wód pod ziemią, miejscem Enkiego i źródłem oczyszczenia oraz mądrości.

5. AD — ojciec, słowo, nazwa

Znak: AD.

Wartości: ad, adda, a-da.

Znaczenia:

• ojciec;
• przodek;
• starszy;
• element imienia lub tytułu.

Wartość akadyjska: abu „ojciec”, gdy znak jest użyty logograficznie.

Opis: prosty znak o zwartej strukturze klinowej. Warianty paleograficzne są liczne.

Przykład:

abba = ojciec, starszy człowiek

6. AMA — matka

Znak Unicode: 𒂼

Nazwa znaku: AMA.

Wartość sumeryjska: ama.

Wartość akadyjska: ummu „matka”, gdy znak jest użyty jako logogram.

Znaczenia:

• matka;
• pramatka;
• bogini-matka;
• kobieta jako źródło narodzin.

Opis: znak złożony z pionowych i poziomych klinów; jego starobabilońska postać jest bardziej zwarta niż archaiczna.

Przykłady:

ama = matka
Nin-mah = Wielka Pani / Wielka Matka

W „Atra-hasisie”: Mami i Nintu są tytułami bogini stwarzającej ludzi.

7. ANŠE — osioł

Znak: ANŠE.

Wartość sumeryjska: anše.

Wartość akadyjska: imēru „osioł”.

Znaczenie: osioł, zwierzę juczne.

Opis: znak logograficzny; w tekstach gospodarczych może występować z liczebnikiem lub jednostką miary.

Przykład:

anše = osioł
anše gu3-di = ryczący osioł

W „Instrukcjach Szuruppaka”: „Nie powinieneś kupować ryczącego osła”.

8. ANŠE-BAR-AN — onager

Wartość: anše-bar-an.

Znaczenie: dziki osioł, onager.

Budowa: ANŠE „osioł” + BAR „zewnętrzny, dziki” + AN „niebo / przestrzeń”.

Uwaga: w przekładzie może być oddawany jako „onager”, „dziki osioł” albo „osioł stepowy”.

9. BAD — mur, ściana, otwierać

Znak: BAD.

Wartości: bad, ba-ad.

Znaczenia:

• mur;
• ściana;
• twierdza;
• otworzyć lub rozdzielić w niektórych konstrukcjach.

Wartość akadyjska: dûru „mur”, inaṭṭal „patrzeć” w zależności od odczytu i znaku.

Przykłady:

bad3 = mur
bad = otworzyć / rozdzielić, zależnie od kontekstu

Ważne: podobne transliteracje nie muszą oznaczać tego samego znaku. Indeksy dolne, np. bad3, rozróżniają znaki homofoniczne.

10. BAL — odwracać, przelewać, kopać

Znak: BAL.

Wartości: bal, bala.

Znaczenia:

• przekroczyć;
• obrócić;
• przelewać;
• wykopać lub zmienić bieg wody w kontekście kanałów;
• panowanie lub okres panowania w złożeniach.

Przykład:

bal-a = przelewać / wylewać

W tekstach potopu: czasownik może opisywać wody przekraczające brzegi.

11. BAR — zewnętrzny, obcy, poza

Znak: BAR.

Wartości: bar, bara.

Znaczenia:

• zewnętrzny;
• poza;
• obcy;
• step lub otwarta przestrzeń w złożeniach;
• oddzielić.

Przykład:

bar = na zewnątrz / poza
bar-ra = z zewnątrz

W „Atra-hasisie”: może określać obszar otwartej ziemi albo przestrzeń poza miastem.

12. DINGIR — bóg, boskość

Znak: najczęściej znak AN użyty jako determinatyw.

Wartości sumeryjskie: dingir, an.

Wartości akadyjskie: ilu, ilum.

Znaczenia:

• bóg;
• bogini;
• boskość;
• determinatyw imienia bóstwa.

Przykłady:

dEnki = bóg Enki
dInanna = bogini Inanna
ilāni = bogowie

Jak czytać:

dInanna

czytamy Inanna, a nie „dingir Inanna”, chyba że omawiamy sam zapis.

13. DUMU — dziecko, syn

Znak: DUMU.

Wartości: dumu, tur.

Wartość akadyjska: māru „syn”, ṣehru „mały, dziecko”, zależnie od kontekstu.

Znaczenia:

• syn;
• dziecko;
• młody człowiek;
• potomek.

Przykłady:

dumu Ubara-Tutu = syn Ubara-Tutu
dumu-ĝu10 = mój syn
mār Ubara-Tutu = syn Ubara-Tutu w akadyjskim

14. E2 — dom, świątynia

Znak Unicode: 𒂍

Nazwa: E2, É.

Wartości: e2, é.

Wartość akadyjska: bītu „dom”.

Znaczenia:

• dom;
• świątynia;
• siedziba boga;
• gospodarstwo lub instytucja.

Opis: znak przypomina plan domu lub wnętrze wydzielone ścianami.

Przykłady:

É-kur = Ekur, Dom Góry
e2-an-na = E-ana, Dom Nieba
bītu = dom w akadyjskim

Uwaga: w nazwach świątyń E2 często tłumaczy się jako „Dom”, ale nie zawsze oznacza zwykły dom mieszkalny.

15. E — wejść, dom, świątynia

Wartość: e, é.

Znaczenia:

• wejść;
• wychodzić, zależnie od opozycji czasownikowej;
• dom lub świątynia jako wartość logograficzna.

Uwaga: E i E2 mogą być rozróżniane w transliteracji, choć w uproszczonych zapisach oba bywają oddawane jako „e”.

16. EN — pan, kapłan, władca

Znak: EN.

Wartości: en.

Wartość akadyjska: bēlu „pan”, enu „kapłan”.

Znaczenia:

• pan;
• władca;
• kapłan;
• tytuł bóstwa.

Przykłady:

En-ki = Enki
En-lil = Enlil
en = pan / kapłan

Uwaga: nie należy tłumaczyć każdego EN jako „pan” w imieniu własnym. Imiona bogów pozostają zwykle nieprzetłumaczone lub otrzymują ustaloną formę.

17. ENKI — Enki, Ea

Zapis: EN.KI.

Sumeryjski: Enki.

Akadyjski: Ea.

Znaczenia i funkcje boga:

• pan Apsu;
• bóg mądrości;
• bóg wód podziemnych;
• stwórca i pomocnik człowieka;
• bóg magii, oczyszczenia i podstępu.

Przykład:

Enki = Ea

W tekstach o stworzeniu: Enki dostarcza glinę, organizuje stworzenie człowieka i ostrzega Atra-hasisa.

18. ENLIL — Enlil, Ellil

Zapis: EN.LIL.

Sumeryjski: Enlil.

Akadyjski: Ellil.

Znaczenia:

• wielki bóg władzy i powietrza;
• pan decyzji i królewskości;
• inicjator potopu w „Atra-hasisie” i „Eposie o Gilgameszu”.

Przykłady:

Enlil = Enlil
Ellil = forma akadyjska

19. EREŠKIGAL — pani świata podziemnego

Zapis: EREŠ.KI.GAL.

Wartości: Ereškigal.

Znaczenie: wielka pani świata podziemnego.

Budowa nazwy: EREŠ „pani” + KI.GAL „wielka ziemia”.

Przykład:

Ereškigal = władczyni świata zmarłych

Uwaga: nie tłumaczyć jako „piekło”. Jej kraina jest światem zmarłych, a nie późniejszym chrześcijańskim piekłem.

20. GUD — wół, byk, bydło

Znak: GUD.

Wartość: gud.

Wartość akadyjska: alpum „wół, bydło”.

Znaczenia:

• wół;
• byk;
• bydło;
• siła i wojownik w metaforach.

Przykłady:

gud = wół
gud gal = wielki wół
alpum = wół w akadyjskim

21. GU2 — kark, brzeg, szyja

Znak: GU2.

Wartości: gu2, gu.

Znaczenia:

• kark;
• szyja;
• brzeg;
• krawędź;
• głos w innych zapisach.

Przykład:

gu2 gud = kark wołu

W „Eposie o Gilgameszu”: chwytanie za kark wielkiego wołu oznacza siłę i możliwość przeprawy przez rzekę.

22. IGI — oko, oblicze, przed

Znak: IGI.

Wartości: igi.

Wartość akadyjska: īnu „oko”, pānu „twarz, oblicze”.

Znaczenia:

• oko;
• twarz;
• oblicze;
• przed kimś, w obecności.

Przykłady:

igi = oko
igi Enlil = przed Enlilem / oblicze Enlila

23. IMIN — siedem

Znak: IMIN.

Wartość: imin.

Znaczenie: siedem.

Opis: znak liczbowy; jego kształt zależy od epoki i systemu zapisu liczbowego.

Przykład:

an-imin-bi ki-imin-bi
Niebios jest siedem, ziem jest siedem.

Uwaga: siedem może być liczbą dosłowną albo oznaczać pełnię, wielość i całość.

24. INANNA — Inanna, Isztar

Zapis: dINANNA.

Sumeryjski: Inanna.

Akadyjski: Ištar.

Znaczenia i funkcje:

• bogini miłości;
• bogini wojny;
• bogini władzy;
• bogini płodności;
• pani nieba.

Przykład:

dInanna = Inanna
Ištar = forma akadyjska

W „Zejściu Inanny”: bogini schodzi do świata podziemnego i zostaje zatrzymana przez prawa Ereškigal.

25. KI — ziemia, kraina

Znak Unicode: 𒆠

Wartości: ki, gi.

Wartość akadyjska: erṣetu „ziemia”; mātu „kraj”.

Znaczenia:

• ziemia;
• kraina;
• miejsce;
• podstawa;
• ziemia jako przeciwieństwo nieba.

Przykłady:

an-ki = niebo i ziemia
ki-gal = wielka ziemia / świat podziemny
mātu = kraj w akadyjskim

26. KUR — góra, obca kraina, świat podziemny

Wartość: kur.

Wartość akadyjska: šadû „góra”, erṣetu „ziemia”, zależnie od kontekstu.

Znaczenia:

• góra;
• kraj poza miastem;
• obca kraina;
• świat podziemny.

Opis: znak o klinowej budowie kojarzonej z górą lub przestrzenią poza centrum.

Przykład:

kur-ra = w krainie / w górach / w świecie podziemnym

27. KI-GAL — wielka ziemia

Zapis: KI.GAL.

Wartość: ki-gal.

Znaczenie: wielka ziemia; świat podziemny.

Wartość akadyjska: erṣetum rabītum lub nazwa Irkalli, zależnie od tekstu.

Budowa: KI „ziemia” + GAL „wielka”.

28. LUGAL — król

Znak: LUGAL.

Wartość: lugal.

Wartość akadyjska: šarru.

Znaczenie: król.

Budowa: LU2 „człowiek” + GAL „wielki”.

Przykłady:

lugal = król
šarru = król w akadyjskim

29. LU2 — człowiek, osoba

Znak: LU2.

Wartości: lu2, lú.

Wartość akadyjska: awīlu „człowiek”, amēlu „człowiek” w zależności od tekstu.

Znaczenia:

• człowiek;
• osoba;
• mieszkaniec;
• człowiek wykonujący określony zawód.

Przykład:

lu2 = człowiek
lú-ulu3 = obcy człowiek

30. NIN — pani, władczyni

Znak: NIN.

Wartość: nin.

Wartość akadyjska: bēltu „pani”, złożenia z Ištar lub innymi boginiami.

Znaczenia:

• pani;
• władczyni;
• bogini;
• tytuł kobiecy.

Przykłady:

Nin-mah = Wielka Pani
Nin-tu = Pani, która rodzi / kształtuje

31. Zasada indeksów dolnych

W słowniku zapis:

du, du2, du3, du4, du5

nie oznacza odmiany jednego słowa. Są to różne znaki lub różne wartości homofoniczne. Indeksy zostały wprowadzone przez współczesnych badaczy, aby rozróżniać znaki o podobnej wymowie.

Podobnie:

an, an2, an3

nie muszą być tym samym znakiem.

32. Zasada logogramu akadyjskiego

W tekstach akadyjskich skryba często zapisuje słowo sumeryjskim logogramem, ale czyta je po akadyjsku.

Przykład:

LUGAL

Na tabliczce widnieje sumeryjski logogram, lecz przekład akadyjski brzmi:

šarru = król

Dlatego transliteracja może wyglądać inaczej niż wymowa:

LUGAL = šarru
DINGIR = ilu
KI = erṣetu / mātu
NINDA = akalu
KAŠ = šikāru

33. Podsumowanie części 1

W tej części opracowano podstawowe znaki i wartości od A do N, które występują w tekstach o:

• stworzeniu człowieka;
• Atra-hasisie;
• Utnapisztimie;
• Szuruppaku;
• Inannie i Isztar;
• świecie podziemnym;
• siedmiu niebach i ziemiach;
• bogach, świątyniach i rytuałach.

Następna część będzie zawierała dalszy katalog znaków, między innymi:

NAPIŠTU, NINDA, NISABA, PA, ŠE, ŠU, UD, UDU, URU, UTU, ZU,

oraz znaki związane z wodą, ogniem, życiem, śmiercią, tabliczką, skrybą, chlebem i rytuałem.

Dział 11: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_2.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 2: znaki N–Z i słownictwo tekstów rytualnych

Kontynuacja części 1. Podano znak, główne wartości, znaczenie, opis funkcji oraz przykłady z tekstów o stworzeniu człowieka, świecie podziemnym, potopie, kosmologii i rytuałach.

1. NAM — los, przeznaczenie, stan

Znak: NAM.

Wartości: nam, na-am.

Znaczenia:

• los;
• przeznaczenie;
• status;
• natura rzeczy;
• „to, czym coś jest”.

Wartość akadyjska: šīmtu — los, przeznaczenie.

Opis: często występuje w złożeniach abstrakcyjnych.

Przykłady:

nam-tar = przeznaczenie / los
nam-lu2-ulu3 = los człowieka obcego
šīmtu = los w akadyjskim

2. NAM-TAR — wyznaczać los, przeznaczenie

Zapis: NAM.TAR.

Znaczenia:

• los;
• przeznaczenie;
• wyznaczony wyrok;
• wyznaczać los.

Wartość akadyjska: šīmtu, zēru lub podobne słowo zależnie od konstrukcji.

Przykład:

bogowie wyznaczają losy człowieka

W tekstach o stworzeniu Nintu jest „tą, która wyznacza los”.

3. NAPIŠTU — życie, oddech, dusza

Zapis: NAP.IŠTU lub NAPŠATU.

Wartość akadyjska: napištu, napšatu.

Znaczenia:

• życie;
• oddech;
• dusza;
• istota żywa;
• życie jako siła biologiczna.

Przykład:

napišti = życie
Uta-napišti = Utnapisztim

Uwaga: w przekładzie nie zawsze należy tłumaczyć jako „dusza”. W jednym kontekście może oznaczać oddech, w innym życie lub osobę żywą.

4. NINDA — chleb, jedzenie

Znak: NINDA.

Wartość sumeryjska: ninda.

Wartość akadyjska: akalu.

Znaczenia:

• chleb;
• pożywienie;
• posiłek;
• żywność rytualna.

Opis: znak często występuje w tekstach gospodarczych, rytualnych i mądrościowych.

Przykłady:

ninda = chleb
ninda ša ilāni = chleb bogów
akalu = jedzenie w akadyjskim

W „Atra-hasisie”: chleb jest podstawowym pokarmem ludzi i może być elementem ofiary dla boga.

5. NISABA — bogini zboża i pisma

Zapis: dNISABA.

Wartości: Nisaba, Nanibgal w późniejszych tradycjach.

Znaczenia:

• bogini zboża;
• bogini pisma;
• patronka skrybów;
• bogini rachunków i tabliczek.

Opis: imię zwykle poprzedza determinatyw boskości.

Przykład:

dNisaba = bogini Nisaba

W tekstach: Nissaba może „odwrócić swoją pierś”, czyli powstrzymać wzrost zboża i spowodować głód.

6. NIN-TU — pani, która rodzi i kształtuje

Zapis: NIN.TU.

Wartości: Nin-tu, Nintu.

Znaczenia:

• pani narodzin;
• bogini łona;
• stwórczyni człowieka;
• matka bogów i ludzi.

Wartości akadyjskie: Bēlet-ilī, Mami, Aruru w odpowiednich kontekstach.

Przykład:

Nintu miesza glinę i ciało boga

7. PA — gałąź, pióro, słowo, urząd

Znak: PA.

Wartości: pa, pe.

Znaczenia:

• gałąź;
• pióro;
• odcinek;
• urząd lub funkcja w złożeniach;
• część ciała albo narzędzie.

Uwaga: wymaga ostrożności, ponieważ podobne wartości mogą należeć do różnych znaków.

8. SAG — głowa, początek, najważniejszy

Znak: SAG.

Wartości: sag, saĝ.

Wartość akadyjska: qaqqadu — głowa; rēšu — początek, głowa.

Znaczenia:

• głowa;
• szczyt;
• początek;
• najważniejszy;
• osoba stojąca na czele.

Przykłady:

sag = głowa
sag-du = głowa / qaqqadu
sag-ga = najlepiej, na czele

W tekstach o demonach: dotknięcie głowy oznacza dotknięcie całej osoby i jej życia.

9. ŠA3 — wnętrze, serce, środek

Znak: ŠA3.

Wartości: šà, ša3.

Wartość akadyjska: libbu — serce, wnętrze.

Znaczenia:

• wnętrze;
• serce;
• środek;
• emocje;
• zamiar.

Przykłady:

šag4 = serce
ša3-bi = jego wnętrze
libbu = serce w akadyjskim

Uwaga: „serce” w tekstach mezopotamskich często oznacza centrum myśli, woli i emocji, nie tylko organ.

10. ŠAG4 — serce

Wartość: šag4, šà.

Znaczenie: serce, wnętrze, zamiar.

Przykład:

šag4 ga2 = moje serce
šag4 hul = złe serce

W „Instrukcjach Szuruppaka” kochające serce utrzymuje rodzinę, a nienawistne serce ją niszczy.

11. ŠE — jęczmień, zboże

Znak: ŠE.

Wartości: še, še3.

Wartość akadyjska: šeʾu — jęczmień, zboże.

Znaczenia:

• ziarno;
• jęczmień;
• zboże;
• plon;
• pożywienie.

Przykłady:

še = zboże
še-gur = miara zboża
šeʾu = zboże w akadyjskim

W „Atra-hasisie”: zatrzymanie zboża przez Nissabę powoduje głód.

12. ŠU — ręka, władza, brać

Znak: ŠU.

Wartości: šu, šu2.

Wartość akadyjska: qātu — ręka.

Znaczenia:

• ręka;
• moc;
• władza;
• brać;
• chwytać;
• przejmować.

Przykłady:

šu = ręka
šu ba-an-ti = wziął
šu gal = wielka moc
qātu = ręka w akadyjskim

Uwaga: wyrażenia z ręką często oznaczają działanie, władzę lub winę, nie tylko część ciała.

13. ŠU2 — ręka, ochrona, moc

Wartość: šu2.

Znaczenia: zależnie od znaku i okresu: ręka, siła, ochrona, czynność.

Nie należy utożsamiać automatycznie ŠU i ŠU2. Indeks dolny odróżnia różne znaki klinowe.

14. ŠUL — młody człowiek, bohater

Wartości: šul, šul3.

Znaczenia:

• młodzieniec;
• bohater;
• młody wojownik;
• siła młodości.

Wartość akadyjska: ṣēḫru — mały, młody; etlu — młodzieniec.

15. ŠULUH — oczyszczenie, mycie

Wartość: šuluh.

Znaczenia:

• myć;
• oczyszczać;
• obmycie rytualne;
• oczyszczenie wodą.

Wartość akadyjska: ramāku, pašāšu w odpowiednim kontekście.

Przykład:

oczyszczenie przez obmycie

W tekstach o stworzeniu bogowie oczyszczają się przed rytuałem zabicia boga i stworzenia człowieka.

16. U4 / UD — dzień, czas

Znak Unicode: 𒌓 jako znak U4/UD w wielu zapisach.

Wartości: ud, u4.

Wartość akadyjska: ūmu — dzień, czas.

Znaczenia:

• dzień;
• czas;
• wyznaczony dzień;
• wydarzenie;
• światło dzienne.

Przykłady:

ud = dzień
ud re-a = w tamtych dniach
ūmu = dzień w akadyjskim

Uwaga: znak może być użyty w nazwach boga Słońca Utu/Šamasza.

17. UTU — bóg Słońca, Šamasz

Zapis: dUTU.

Sumeryjski: Utu.

Akadyjski: Šamaš.

Znaczenia i funkcje:

• bóg Słońca;
• bóg sprawiedliwości;
• bóg dróg;
• świadek przysiąg;
• opiekun podróżnych.

Przykład:

dUtu = Utu
Šamaš = Utu w akadyjskim

W „Instrukcjach Szuruppaka” Utu jest „wyjątkowy, sam jeden równy wielu”.

18. UDU — owca

Znak: UDU.

Wartość: udu.

Wartość akadyjska: immeru — owca.

Znaczenia:

• owca;
• małe bydło;
• zwierzę ofiarne.

Przykład:

udu = owca
immeru = owca w akadyjskim

19. URU — miasto

Znak: URU.

Wartości: uru, iri.

Wartość akadyjska: ālu — miasto.

Znaczenia:

• miasto;
• osada;
• centrum miejskie;
• obszar podległy miastu.

Przykłady:

uru = miasto
uru Urim = miasto Ur
ālu = miasto w akadyjskim

Uwaga: URU nie zawsze oznacza konkretne miasto Ur. O tym decyduje kontekst i zapis nazwy własnej.

20. ZI — życie, duch, oddech

Znak: ZI.

Wartości: zi, zì.

Wartość akadyjska: napištu — życie; šalātu — być żywym w pewnych konstrukcjach.

Znaczenia:

• życie;
• duch;
• oddech;
• siła życiowa;
• istota żywa.

Przykłady:

zi = życie / duch
zi-ud-sura = Zi-ud-sura, „życie odległych dni” w tradycyjnej interpretacji

Uwaga: etymologia imienia Zi-ud-sury bywa różnie analizowana. Nie należy przedstawiać jego tłumaczenia jako całkowicie pewnego.

21. ZU — znać, wiedza, ząb

Znak: ZU.

Wartości: zu, zu2.

Wartość akadyjska: idû — wiedzieć, znać.

Znaczenia:

• znać;
• wiedza;
• mądrość;
• ząb w innej wartości.

Przykłady:

inim zu-a = znający słowa / wiedzący słowa
zu = wiedzieć
idû = znać w akadyjskim

W „Instrukcjach Szuruppaka”: mędrzec jest tym, który zna słowa i potrafi przemawiać wyszukanym językiem.

22. ZI-UD-SURA — bohater potopu

Zapis: ZI.UD.SU3.RA2.

Sumeryjski: Zi-ud-sura.

Akadyjskie odpowiedniki: Atra-hasis, Utnapisztim.

Znaczenie: imię jest niepewne w szczegółach; tradycyjnie wiąże się je z życiem i odległym czasem.

Opis: imię zapisane z kilku znaków; nie należy czytać każdego znaku jako prostego polskiego słowa.

Przykład:

Šuruppak udzielił instrukcji Zi-ud-surze.

23. NINDA-KAŠ — chleb i piwo

Zapis: NINDA.KAŠ.

Znaczenie: pożywienie i piwo; posiłek, uczta lub ofiara.

Uwaga: w tekstach rytualnych jedzenie i picie może być darem dla bogów albo zmarłych, nie tylko zwykłym posiłkiem.

24. NAM-LU2-ULU3 — ludzkość

Budowa: NAM „natura/los” + LU2 „człowiek” + ULU3 „obcy / dziki / osoba”.

Znaczenie: ludzkość, rodzaj ludzki, stan bycia człowiekiem.

Wartość akadyjska: nišū, awīlū — ludzie, ludzkość, zależnie od kontekstu.

25. EME — język, mowa

Wartość: eme.

Znaczenia:

• język jako organ;
• mowa;
• język jako system mowy;
• słowo wypowiadane.

Przykład:

eme galam = wyszukana mowa

26. INIM — słowo, wypowiedź, sprawa

Znak: INIM.

Wartość: inim.

Wartość akadyjska: awātu — słowo, sprawa, rozkaz.

Znaczenia:

• słowo;
• wypowiedź;
• rozkaz;
• sprawa;
• mowa.

Przykłady:

inim dug4 = powiedzieć słowo
inim galam = wyszukane słowo
awātu = słowo w akadyjskim

27. DUG4 — mówić, powiedzieć

Wartość: dug4, du11-ga.

Znaczenia:

• powiedzieć;
• mówić;
• wypowiedzieć słowo;
• rozkazać.

Wartość akadyjska: qabû — mówić, powiedzieć.

Przykład:

inim ga-ra-ab-dug4 = skieruję do ciebie słowo
qabû = powiedzieć w akadyjskim

28. GALAM — wyszukany, kunsztowny

Wartość: galam.

Znaczenia:

• wyszukany;
• kunsztowny;
• mądry w mowie;
• uformowany lub wykonany umiejętnie.

Przykład:

inim galam = wyszukane słowo

29. TIL — żyć, trwać, zakończyć

Wartości: til, ti.

Wartość akadyjska: balāṭu — żyć; gamāru — zakończyć, w innych kontekstach.

Znaczenia:

• żyć;
• trwać;
• przeżyć;
• zakończyć.

Przykłady:

til3-la = żyjący / żyć
balāṭu = żyć w akadyjskim

30. GU3 — głos, krzyk

Wartość: gu3.

Znaczenia:

• głos;
• krzyk;
• wołanie;
• wydawanie dźwięku.

Wartość akadyjska: rigmu — głos, krzyk, hałas.

Przykład:

gu3 di = wydać głos / krzyczeć
rigmu = krzyk lub hałas w akadyjskim

W „Atra-hasisie” hałas ludzkości staje się powodem gniewu Ellila.

31. TABLICA WARTOŚCI — najczęstsze wyrazy

32. Zasada: jeden zapis, wiele przekładów

Zapis AN może oznaczać:

an       niebo
DINGIR   bóg
šamû     niebo po akadyjsku
ilu       bóg po akadyjsku

Zapis KI może oznaczać:

ki       ziemia / miejsce
mātu     kraj po akadyjsku
erṣetu   ziemia po akadyjsku

Dlatego słownik musi podawać nie tylko „znak = słowo”, lecz także:

• język;
• gatunek tekstu;
• epokę;
• pozycję znaku w zdaniu;
• funkcję logogramu lub sylabogramu.

33. Następna część

Następna część obejmie:

• znaki liczbowe;
• miary zboża, oleju i piwa;
• znaki kalendarza;
• znaki śmierci, grobu i ducha;
• znaki demonów i ochrony;
• pełną listę imion bogów z naszych tekstów;
• wartości akadyjskie zapisane sumeryjskimi logogramami;
• przykłady odczytu całych wersów.

Dział 12: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_3.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 3: liczby, miary, kalendarz, śmierć i rytuał

1. System liczbowy

Mezopotamianie używali systemu mieszanego, przede wszystkim sześćdziesiętnego. Ten sam zapis liczbowy mógł mieć różną wartość zależnie od kontekstu: miary, towaru, daty lub tekstu astronomicznego.

1 — DIŠ

Wartość: jeden.

Funkcja: liczba, znak jednostki, „jeden”.

Uwaga: w tekstach administracyjnych może występować przed rzeczownikiem lub po nim.

2 — MIN

Wartość: dwa.

Przykład:

min = dwa

3 — EŠ

Wartość: trzy.

4 — LIMMU

Wartość: cztery.

5 — IA

Wartość: pięć.

6 — AŠ

Wartość: sześć.

7 — IMIN

Wartość: siedem.

Przykład:

an-imin-bi ki-imin-bi
Niebios jest siedem, ziem jest siedem.

8 — USSU

Wartość: osiem.

9 — ILIMMU

Wartość: dziewięć.

10 — U

Wartość: dziesięć.

60 — GEŠ / ŠUŠ

Wartość: sześćdziesiąt, pełna jednostka systemu sześćdziesiętnego.

Uwaga: zapis liczby nie powinien być przekładany bez znajomości jednostki. Ta sama liczba klinów może oznaczać sztuki, miary zboża, dni lub jednostki czasu.

2. Miary pożywienia i płynów

BAN2

Znaczenie: miara objętości, często zboża.

Akadyjski odpowiednik: pānu lub inną jednostkę zależnie od okresu.

SILA3

Znaczenie: mała miara objętości płynów i produktów sypkich.

Przykład:

sila3 kaš = miara piwa

GUR

Znaczenie: duża miara zboża.

Przykład:

še-gur = miara zboża

QA

Akadyjski znak miary: qû, jednostka objętości.

ŠE

Może oznaczać zarówno zboże, jak i występować jako część nazw miar lub racji żywnościowych.

KAŠ

Znaczenie: piwo.

Akadyjski odczyt: šikāru.

W tekstach rytualnych piwo może być napojem dla boga, człowieka albo zmarłego.

I3

Znaczenie: olej.

Akadyjski odczyt: šamnu.

Zastosowanie: namaszczanie, gotowanie, ofiara, leczenie.

A2

Znaczenie: woda lub płyn; nie należy mylić każdej wartości A2 z prostym A „woda”.

3. Kalendarz i czas

UD / U4

Znaczenie: dzień, czas, dzień wyznaczony.

Akadyjski: ūmu.

ITI

Znaczenie: miesiąc księżycowy.

Akadyjski: warḫu.

MU

Znaczenie: rok; imię; nazwa.

Akadyjski: šattu jako „rok”, šumu jako „imię”.

Uwaga: ten sam zapis może mieć różne odczytania.

GE6

Znaczenie: noc, ciemność.

Akadyjski: mūšu.

ZAL

Znaczenie: mijać, kończyć się, upływać.

U4-DA

Znaczenie: tego dnia, w tym czasie.

ŠEŠ-ŠEŠ

Znaczenie: powtarzanie czasu lub kolejnych okresów w formule literackiej; przekład zależy od kontekstu.

4. Znaki dotyczące śmierci i grobu

UG3

Znaczenie: umrzeć, śmierć, zmarły.

Akadyjski: mūtu — śmierć; mītu — zmarły.

NAM-UG3

Znaczenie: los śmierci, śmiertelność.

KI-GAL

Znaczenie: wielka ziemia, świat podziemny.

KUR-NU-GI4-A

Znaczenie: „kraina, z której nie ma powrotu”.

Budowa:

kur = kraina
nu = nie
gi4 = wracać
-a = końcówka relacyjna / miejscowa

Uwaga: jest to formuła literacka, a nie nazwa geograficzna w nowoczesnym sensie.

ARALI

Znaczenie: nazwa świata podziemnego lub jego regionu.

IRKALLA

Język: akadyjski.

Znaczenie: świat podziemny; jego władca albo kraina, zależnie od tekstu.

ETEMMU

Znaczenie: duch zmarłego, cień osoby.

Przykład:

etemmu = duch, który może powrócić jako niespokojny zmarły

EṢEMTU

Znaczenie: kość, szkielet.

PAGRU

Znaczenie: ciało, zwłoki.

ŠĪRU

Znaczenie: ciało, mięso.

ŠALĀLU

Znaczenie: pochować, złożyć, pogrzebać.

QABRU

Znaczenie: grób, miejsce pochówku.

KISPU

Znaczenie: rytuał ofiary dla zmarłych i przodków.

5. Zmarli i pokrewieństwo

ABU

Znaczenie: ojciec.

Logogram sumeryjski: ADDA lub ABBA.

UMMU

Znaczenie: matka.

Logogram sumeryjski: AMA.

AḪU

Znaczenie: brat.

Logogram sumeryjski: ŠEŠ.

AḪĀTU

Znaczenie: siostra.

MĀRU

Znaczenie: syn, dziecko.

Logogram sumeryjski: DUMU.

MĀRTU

Znaczenie: córka.

APLU

Znaczenie: syn, potomek.

ZĒRU

Znaczenie: nasienie, potomstwo, ziarno.

W tekstach o stworzeniu „nasienie wszystkich żywych stworzeń” oznacza zachowanie życia, nie tylko nasiona roślin.

6. Znaki i słowa dotyczące demonów

UDUG

Znaczenie: duch, demon, istota nadnaturalna.

W liczbie mnogiej i w złożeniach może oznaczać złe moce.

UDUG-HUL

Znaczenie: zły demon, grupa zaklęć przeciw złym duchom.

Budowa:

udug = duch / demon
hul = zły

GIDIM

Znaczenie: duch zmarłego; demon lub cień.

Akadyjski odpowiednik: etemmu.

GALLU

Znaczenie: demon świata podziemnego, strażnik lub wykonawca rozkazów Ereškigal.

NAMTAR

Znaczenie: bóg lub demon losu, śmierci i zarazy.

Dosłownie w interpretacji: „ten, który wyznacza los”.

LAMAŠTU

Znaczenie: demonica zagrażająca matkom i dzieciom.

PAZŪZU

Znaczenie: demon wiatru; jego wizerunek mógł chronić przed Lamasztu.

AḪḪĀZU

Znaczenie: demon choroby, „ten, który chwyta”.

ŠĒDU

Znaczenie: duch opiekuńczy albo siła osobista.

LAMASSU

Znaczenie: opiekuńcza istota duchowa, często związana z domem lub pałacem.

7. Słownictwo rytuału

KA-INIM-MA

Znaczenie: formuła zaklęcia; dosłownie „słowa ust”.

Tak mogą zaczynać się lub kończyć katalogi zaklęć.

ŠIPTU

Akadyjski: šiptu.

Znaczenie: zaklęcie, formuła magiczna.

ĀŠIPU

Znaczenie: egzorcysta, kapłan-mag.

KALŪ

Znaczenie: kapłan lamentacyjny, specjalista od śpiewu i lamentu.

GALA

Sumeryjski: gala.

Znaczenie: kapłan śpiewający lamentacje.

NÍG2-NA / NÍG-NA

Znaczenie: kadzidło, aromatyczna ofiara.

BUḪUR

Znaczenie: modlitwa, lament lub wołanie, zależnie od zapisu.

ZI-PA-AG

Znaczenie: formuła związana z życiem, oddechem lub rytuałem ożywienia; wymaga analizy konkretnego rękopisu.

A2-ZU

Znaczenie: lekarz, znawca wody lub uzdrawiania w zależności od odczytu.

8. Znaki dotyczące świątyni i ofiary

É

Znaczenie: dom, świątynia, siedziba boga.

É-KUR

Znaczenie: Dom Góry, świątynia Enlila w Nippur.

É-AN-NA

Znaczenie: Dom Nieba, świątynia Inanny w Uruk.

É-ABZU

Znaczenie: Dom Apsu, siedziba związana z Enkim.

GUD

Znaczenie: wół, zwierzę ofiarne.

UDU

Znaczenie: owca, zwierzę ofiarne.

ŠU-ŠI

Znaczenie: ręka, część lub czynność związana z podaniem daru; wymaga analizy kontekstu.

NÍG2

Znaczenie: rzecz, własność, dar, przedmiot.

W tekstach administracyjnych: może wprowadzać rzecz przekazywaną świątyni.

9. Znaki dotyczące tabliczki i skryby

DUB

Znaczenie: tabliczka; pisać na tabliczce.

DUB-SAR

Budowa: DUB „tabliczka” + SAR „pisać”.

Znaczenie: skryba.

Akadyjski: ṭupšarru.

SAR

Znaczenie: pisać; zapisywać; rosnąć w innych wartościach.

IM

Znaczenie: glina; tabletka gliniana w określonych zapisach.

Akadyjski: ṭīdu — glina.

BA-AN-DUB

Znaczenie: został zapisany / zapisano go, zależnie od konstrukcji.

KA-ŠA3

Znaczenie: słowa wnętrza / treść, formuła wymagająca kontekstu.

10. Znaki dotyczące wody i potopu

A

Znaczenie: woda.

ABZU / APSÛ

Znaczenie: głębia wód podziemnych.

AMARU / ABŪBU

Akadyjski: abūbu.

Sumeryjskie odpowiedniki: amaru i zapisy związane z wodą niszczącą.

Znaczenie: potop.

ID2

Znaczenie: rzeka, kanał, ciek wodny.

Akadyjski: nāru — rzeka.

BURA2

Znaczenie: studnia lub otwór wodny, zależnie od zapisu.

PA5

Znaczenie: kanał, rów irygacyjny.

GI

Znaczenie: trzcina; łodyga; materiał do budowy łodzi i ogrodzeń.

GI-SIG

Znaczenie: trzcinowy płot lub ogrodzenie.

11. Przykład analizy nazwy „Kraj, z którego nie ma powrotu”

Zapis

KUR-NU-GI4-A

Rozbicie

KUR = kraina / góra / świat podziemny
NU = nie
GI4 = wracać
-A = końcówka relacyjna lub miejscowa

Przekład

„Kraina, z której nie ma powrotu”.

Uwaga

Jest to przekład literacko-analityczny. Nie każdy element takiego złożenia musi odpowiadać polskiemu słowu w identycznej kolejności.

12. Przykład analizy „ducha zmarłego”

Sumeryjski

gidim

Akadyjski

etemmu

Przekład

„duch zmarłego”, „cień zmarłego”, „duch osoby”.

Uwaga

Nie należy automatycznie tłumaczyć każdego gídim jako „demon”. Duch zmarłego może być neutralny, opiekuńczy albo niebezpieczny, zależnie od rytuału i kontekstu.

13. Tabela części 3

14. Następna część

Część 4 obejmie:

• wartości sylabiczne znaków;
• znaki homofoniczne i polifoniczne;
• logogramy akadyjskie;
• imiona wszystkich bogów z naszych tekstów;
• imiona bohaterów i królów;
• nazwy miast, świątyń i krain;
• tabelę determinatywów;
• ćwiczenia z transliteracji krótkich wersów.

Dział 13: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_4.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 4: wartości sylabiczne, logogramy, determinatywy i imiona

1. Logogram i sylabogram

Logogram

Logogram zapisuje całe słowo, choć jego znak może pochodzić z języka sumeryjskiego, a tekst może być akadyjski.

LUGAL

Na tabliczce akadyjskiej może być czytane:

šarru = król

Sylabogram

Sylabogram zapisuje dźwięk lub sylabę:

ša, šu, šu2, šar, ra, bi, ti

Ten sam znak może mieć kilka wartości sylabicznych.

Zapis mieszany

Tekst może zawierać wszystkie trzy rodzaje zapisu jednocześnie:

DINGIR En-lil i-šak-ka-an

Można go odczytać jako:

„Bóg Enlil ustanawia”.

DINGIR jest logogramem i determinatywem, En-lil jest imieniem zapisanym częściowo logograficznie, a i-šak-ka-an jest zapisem sylabicznym akadyjskiego czasownika.

2. Polifonia — jeden znak, wiele odczytań

Znak AN

Możliwe odczytania:

an       niebo
an       sylaba an
dingir   bóg
ilu       bóg w akadyjskim
šamû      niebo w akadyjskim

Znak KI

ki       ziemia / miejsce
gi       wartość sylabiczna w niektórych zapisach
erṣetu   ziemia w akadyjskim
mātu     kraj w akadyjskim

Znak UD

ud       dzień
u4        dzień / czas
utu       bóg Słońca w złożeniu
ūmu       dzień w akadyjskim

Znak ŠU

šu       ręka
šu       sylaba šu
qātu      ręka w akadyjskim

Wniosek: transliteracja znaku nie zawsze jest tłumaczeniem. Odczyt ustala się dopiero na podstawie zdania.

3. Homofony i indeksy dolne

Homofony to różne znaki o tej samej lub podobnej wymowie. Współcześni badacze rozróżniają je indeksami:

a, a2, a3
du, du2, du3, du4
gal, gal2
gud, gud2
šè, še, še3

Przykład DU

Różne znaki mogą mieć wartości:

• du — iść, budować;
• du3 — budować, tworzyć;
• dug4 — mówić;
• du11 — mówić w innym zapisie;
• du8 — otwierać, rozwiązywać lub inna wartość zależna od znaku.

Nie wolno łączyć ich tylko dlatego, że w alfabecie łacińskim wyglądają podobnie.

4. Determinatywy

Determinatyw wskazuje kategorię słowa i zwykle nie jest wymawiany.

D — boskość

dInanna

Czytamy: Inanna.

GISZ / GIŠ — drewno, przedmiot z drewna

Może stać przed nazwą drzewa, narzędzia lub przedmiotu drewnianego.

URU — miasto

Może występować przed nazwą miasta i informować, że następny zapis jest nazwą miejscowości.

KUR — kraina, góra

Może określać nazwę krainy lub góry.

MUNUS — kobieta

Informuje, że następne słowo lub imię odnosi się do kobiety.

NITAH — mężczyzna

Informuje, że następne słowo odnosi się do mężczyzny.

GIŠ — drzewo / drewno

W imionach i nazwach przedmiotów może nie być wymawiany.

UDU — owca

W tekstach gospodarczych może wskazywać kategorię zwierząt.

ANŠE — osioł / zwierzę juczne

Może działać jako determinatyw przed nazwą zwierzęcia.

5. Bogowie i ich odpowiedniki

ANU / AN

Sumeryjski: An.

Akadyjski: Anu.

Funkcja: bóg nieba, ojciec bogów.

ENLIL / ELLIL

Sumeryjski: Enlil.

Akadyjski: Ellil.

Funkcja: bóg władzy, powietrza, decyzji i królewskości.

ENKI / EA

Sumeryjski: Enki.

Akadyjski: Ea.

Funkcja: bóg Apsu, mądrości, wód, magii i ochrony człowieka.

NINHURSAG / NINMAḪ / NINTU / MAMI

Różne tytuły i tradycje bogini-matki.

Funkcja: łono, narodziny, stworzenie człowieka, wyznaczanie losu.

NINURTA

Bóg wojny, działania królewskiego i kanałów. W „Atra-hasisie” należy do wielkich bogów związanych z decyzją o potopie.

ENNUGI

Nadzorca kanałów i wód. Jego imię może być zapisywane logograficznie w różnych wariantach.

NUSKU

Wezyr i posłaniec Ellila. Związany z ogniem i światłem.

UTU / ŠAMAŠ

Bóg Słońca, sprawiedliwości, dróg i przysiąg.

NANNA / SÎN

Bóg Księżyca.

Sumeryjski: Nanna.

Akadyjski: Sîn.

INANNA / IŠTAR

Bogini miłości, wojny, płodności, władzy i nieba.

EREŠKIGAL

Pani świata podziemnego.

NERGAL

Bóg wojny, zarazy i świata podziemnego.

DUMUZI / TAMMUZ

Bóg pasterzy i cyklu wegetacyjnego; związany z Inanną/Isztar i światem podziemnym.

NISABA

Bogini zboża, pisma i skrybów.

NAMTAR

Bóg lub demon losu, śmierci i zarazy.

GULA

Bogini uzdrawiania.

LAMAS̆TU

Demonica zagrażająca kobietom i dzieciom.

6. Imiona ludzi i bohaterów

ŠURUPPAK

Znaczenie: nazwa miasta; także imię mędrca i ojca Zi-ud-sury.

Akadyjski zapis: Šuruppak.

UBARA-TUTU

Ojciec Zi-ud-sury w tradycji sumeryjskiej.

ZI-UD-SURA

Bohater sumeryjskiej opowieści o potopie, syn Szuruppaka.

ATRA-HASIS

Akadyjskie imię bohatera potopu.

Znaczenie: „Niezwykle Mądry”.

UTA-NAPIŠTI

Bohater XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”.

Polska forma: Utnapisztim.

GILGAMEŠ

Król Uruk i bohater eposu.

Akadyjski zapis: Gilgameš.

Polska forma: Gilgamesz.

ENKIDU

Towarzysz Gilgamesza, człowiek stworzony przez bogów; po śmierci trafia do świata podziemnego.

ETANA

Król, który wyrusza ku niebu na grzbiecie orła.

ADAPA

Mądry człowiek z Eridu, któremu nie udało się otrzymać nieśmiertelności.

7. Miasta i świątynie

URUK

Sumeryjski zapis: Unug.

Akadyjski: Uruk.

Miasto Inanny, Gilgamesza i wielkich świątyń.

ERIDU

Sumeryjski zapis: NUN.KI.

Miasto Enkiego i Apsu.

NIPPUR

Miasto Enlila i świątyni Ekur.

ŠURUPPAK

Miasto związane z Zi-ud-surą i tradycją potopu.

E-KUR

„Dom Góry”, świątynia Enlila w Nippur.

E-AN-NA

„Dom Nieba”, świątynia Inanny w Uruk.

E-ABZU

„Dom Apsu”, siedziba Enkiego.

8. Złożenia opisujące świat

AN-KI

Niebo i ziemia; kosmos.

AN-UB-DA-LIMMU-BA

Cztery strony świata, dosłownie „cztery krańce nieba”.

KUR-NU-GI4-A

Kraina, z której nie ma powrotu; świat podziemny.

ABZU

Podziemna głębia wód.

KI-GAL

Wielka ziemia; świat podziemny.

E2-GAL

Wielki dom; pałac.

E2-GAL-LA

Pałac lub wielka siedziba.

9. Złożenia dotyczące człowieka

LU2-ULU3

Obcy człowiek, człowiek spoza wspólnoty.

NAM-LU2-ULU3

Ludzkość, rodzaj ludzki.

DUMU-LU2

Syn człowieka, dziecko człowieka.

ZI-LU2

Życie człowieka lub duch człowieka, zależnie od kontekstu.

ŠAG4-LU2

Serce człowieka; wnętrze człowieka.

KI-SIKIL

Młoda kobieta, dziewczyna.

NITAH

Mężczyzna, samiec, wojownik.

GEME2

Niewolnica, służąca.

ARAD2

Niewolnik, sługa.

10. Złożenia dotyczące życia i śmierci

NAM-TIL3

Los życia; życie jako przeznaczenie.

NAM-UG3

Los śmierci; śmiertelność.

ZI-TI-LA

Życie, ożywienie, powrót do życia.

A-KU3

Czysta woda; woda oczyszczenia.

A-ZU

Woda uzdrawiająca lub lekarz, zależnie od analizy.

GIDIM

Duch zmarłego.

KISPU

Ofiara dla zmarłych i przodków.

KI-SIKIL-LA

Młoda kobieta, dziewica lub kobieta w określonym statusie rytualnym.

11. Logogramy akadyjskie w tekstach o potopie

12. Jak rozpoznać zapis mieszany

Przykład uproszczony:

DINGIR En-lil i-šak-ka-an

Analiza:

DINGIR       determinatyw / bóg
En-lil       imię boga
i-šak-ka-an  zapis sylabiczny akadyjskiego czasownika

Przekład:

„Bóg Enlil ustanawia”.

Nie należy tłumaczyć po kolei: „bóg Enlil i szak kan”. Sylabogramy zapisują wymowę akadyjskiego słowa, a nie osobne polskie wyrazy.

13. Ćwiczenia z odczytu

Ćwiczenie 1

AN-IMIN-BI KI-IMIN-BI

Odczyt: an-imin-bi ki-imin-bi.

Przekład: „Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Ćwiczenie 2

DUMU ŠURUPPAK

Odczyt: dumu Šuruppak.

Przekład: „syn Szuruppaka”.

Ćwiczenie 3

DINGIR INANNA

Odczyt: dInanna / Inanna.

Przekład: „bogini Inanna”.

Ćwiczenie 4

KI-GAL

Odczyt: ki-gal.

Przekład: „wielka ziemia”, „świat podziemny”.

14. Najważniejsza zasada przekładu

Przy każdym znaku należy zapytać:

1. Czy jest to logogram?
2. Czy jest to zapis sylabiczny?
3. Czy jest to determinatyw?
4. W jakim języku czytamy tekst?
5. Czy znak ma indeks dolny?
6. Czy kontekst jest literacki, rytualny, administracyjny czy astronomiczny?
7. Czy istnieje wariant w innym rękopisie?

Dopiero potem wybiera się polski przekład.

15. Następna część

Część 5 obejmie:

• pełną tabelę determinatywów;
• pełną tabelę najczęstszych wartości sylabicznych;
• zasady transliteracji znaków nieczytelnych;
• przykłady zapisu awersu, rewersu i kolumn;
• analizę całych wersów z „Instrukcji Szuruppaka”, „Atra-hasisa” i XI tabliczki „Gilgamesza”.

Dział 14: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_5.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 5: determinatywy, transliteracja i analiza całych wersów

1. Determinatywy — pełniejsza tabela praktyczna

Determinatyw to znak, który wskazuje kategorię następnego słowa. Zwykle nie jest wymawiany.

d / DINGIR — boskość

Przykład:

dInanna

Czytamy: Inanna.

Nie czytamy: dingir Inanna, chyba że opisujemy zapis.

GIŠ — drzewo i drewno

Stoi przed nazwą drzewa, drewna albo przedmiotu drewnianego.

URU — miasto

Wskazuje nazwę miasta:

URU Unug = miasto Uruk

KUR — kraina lub góra

Może poprzedzać nazwę krainy, gór albo obcego terytorium.

KI — miejsce i kraina

Może występować jako część nazwy geograficznej.

MUNUS — kobieta

Wskazuje osobę płci żeńskiej albo żeńskie imię.

NITAH — mężczyzna

Wskazuje osobę płci męskiej albo męskie imię.

DUMU — dziecko lub syn

Może być częścią określenia pokrewieństwa albo tytułu.

UDU — owca i małe bydło

W tekstach gospodarczych wskazuje grupę zwierząt.

ANŠE — osioł i zwierzę juczne

Może poprzedzać nazwę zwierzęcia jucznego.

MUŠ — wąż

Wskazuje węża lub istotę wężową.

UR — pies lub zwierzę drapieżne

Wartość zależy od tekstu i epoki.

KUŠ — skóra

Wskazuje skórę, worek lub przedmiot wykonany ze skóry.

GI — trzcina

Wskazuje trzcinę lub przedmiot trzcinowy.

U2 — roślina, zioło

Wskazuje nazwę rośliny lub ziela.

LUM — owoc lub roślina

Występuje w nazwach roślin i owoców.

MEŠ — liczba mnoga

Nie zawsze jest determinatywem. Może być elementem gramatycznym wskazującym wielość.

KI — miejsce

W nazwach miejsc zapis może być niewymawiany.

2. Najczęstsze wartości sylabiczne

Poniższa tabela nie jest pełnym repertuarem wszystkich wartości, lecz praktyczną listą potrzebną do odczytu naszych tekstów.

3. Odczyt indeksów dolnych

Przykład

du, du2, du3, du4

Indeksy nie są częścią wymowy. Są oznaczeniami naukowymi różnych znaków.

Jak to czytać

• du3 może być odczytane jako du3 w transliteracji;
• w przekładzie zostanie przełożone zgodnie z wartością, np. „budować”;
• indeks nie powinien być wymawiany jako „du trzy”.

Akcenty i diakrytyka

š = sz / spółgłoska š
ḫ = spółgłoska gardłowa
ṣ = emfatyczne s
ṭ = emfatyczne t
ā, ē, ī, ū = samogłoski długie

Przykład:

šamû = niebo
ḫasīsu = mądry
napištu = życie

4. Przykład całego wersu sumeryjskiego

Transliteracja

dumu-ĝu10 na ga-ri na-ri-ĝu10 he2-dab5

Rozbicie

dumu       syn / dziecko
ĝu10        mój
na         element prośby lub konstrukcji
ga-ri      pozwól mi / niech
na-ri-ĝu10 skieruję do ciebie
he2-dab5    powinieneś przyjąć / uważać

Przekład roboczy

„Mój synu, pozwól, że udzielę ci słowa; powinieneś uważać!”.

Uwaga: przekład nie powstaje przez mechaniczne podstawienie jednego polskiego słowa za każdy znak. Część sylab tworzy konstrukcję gramatyczną.

5. Przykład z „Instrukcji Szuruppaka”

Transliteracja uproszczona

gan2 kaskal-la nam-bi2-ib-ja2-ja2

Analiza

gan2       pole
kaskal-la  droga / na drodze
nam-bi2     nie powinno być / nie należy

Przekład

„Nie powinieneś umieszczać pola przy drodze”.

Uwaga

Warianty rękopiśmienne mogą dodawać słowa „ścieżka” albo rozwijać sens o ryzyku związanym z położeniem pola. Dlatego w wydaniu naukowym trzeba zaznaczyć wariant, a nie ukrywać go w płynnym przekładzie.

6. Przykład z „Atra-hasisa”

Logogramy i akadyjski odczyt

DINGIR.MEŠ

Analiza:

DINGIR = bóg
MEŠ    = liczba mnoga

Przekład:

„bogowie”.

W odczycie akadyjskim może to być zapisane jako ilāni, choć na tabliczce widoczne są sumeryjskie logogramy.

Przykład

DUMU Ubara-Tutu

Dosłownie: syn Ubara-Tutu.

Po akadyjsku: mār Ubara-Tutu.

7. Przykład z XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”

Zapis

šuruppak ālu ša tīdûšu atta

Rozbicie

šuruppak       Szuruppak
ālu            miasto
ša             który / które
tīdûšu         znasz je
atta            ty

Przekład

„Szuruppak — miasto, które dobrze znasz”.

Uwaga: akadyjskie ša wprowadza zdanie względne. Nie należy tłumaczyć go zawsze jednym polskim słowem, jeśli wymaga tego składnia.

8. Przykład: „zburz dom i zbuduj łódź”

Transliteracja akadyjska

bīta epši eleppa bini

Rozbicie

bīta   dom
epši   zburz / uczyń
eleppa łódź
bini   zbuduj

Przekład

„Zburz dom i zbuduj łódź”.

Uwaga: w innych wydaniach szyk i rekonstrukcja mogą być nieco inne. Przy zniszczonej tabliczce należy podać wariant.

9. Przykład z tekstu o świecie podziemnym

Zapis

kur-nu-gi4-a

Rozbicie

kur  kraina
nu   nie
gi4  wracać
-a   końcówka relacyjna / miejscowa

Przekład

„Kraina, z której nie ma powrotu”.

Wariant: „Kraj, z którego się nie wraca”.

10. Przykład rytualny

Zapis

gidim lu2 u3-tu-da

Rozbicie

gidim       duch zmarłego
lu2         człowiek
u3-tu-da     urodzony / zrodzony

Przekład roboczy

„Duch człowieka zrodzonego”.

W konkretnym zaklęciu całość może oznaczać ducha osoby zmarłej, ducha niepochowanego albo ducha bez potomków. Kontekst rytuału jest niezbędny.

11. Jak zapisać nieczytelny wers

Jeżeli tabliczka jest uszkodzona:

l. 23  [dumu-ĝu10 ... na-ri ...]

Jeżeli nie można rozpoznać znaku:

l. 23  dumu-ĝu10 x x na-ri

Jeżeli wydawca uzupełnia znak z paraleli:

l. 23  dumu-ĝu10 [inim] ga-ri

Jeżeli uzupełnienie jest tylko prawdopodobne:

l. 23  dumu-ĝu10 (inim) ga-ri

Zasada: brakującego tekstu nie należy przepisywać jako pewnego oryginału.

12. Awers, rewers i kolumny

Awers

obv. i 1–10

Oznacza pierwszą kolumnę awersu, wersy 1–10.

Rewers

rev. ii 1–8

Oznacza drugą kolumnę rewersu, wersy 1–8.

Krawędź

edge 1–3

Oznacza tekst zapisany na bocznej krawędzi tabliczki.

Kolofon

Kolofon może podawać:

• tytuł utworu;
• liczbę wersów;
• imię skryby;
• miesiąc i rok;
• informację o właścicielu tabliczki.

13. Różnica między znakiem a słowem

𒀭

To znak graficzny.

AN

To nazwa znaku i jego wartość logograficzna.

an

To transliteracja wartości.

šamû

To akadyjski odczyt tego samego logogramu.

niebo

To polski przekład.

Pełny łańcuch wygląda więc tak:

znak → nazwa → transliteracja → odczyt językowy → przekład.

14. Mini-słownik końcówek sumeryjskich

Uwaga: funkcja końcówki zależy od okresu, dialektu, tekstu i konstrukcji. Tabela jest praktyczna, nie wyczerpuje gramatyki sumeryjskiej.

15. Mini-słownik akadyjskich elementów gramatycznych

16. Jak stworzyć przekład naukowy

Dla każdego wersu należy sporządzić cztery warstwy:

Warstwa 1 — znaki

znaki klinowe z fotografii lub wydania

Warstwa 2 — transliteracja

an-imin-bi ki-imin-bi

Warstwa 3 — analiza

an      niebo
imin    siedem
bi      ich / jest ich
ki      ziemia
imin    siedem
bi      ich / jest ich

Warstwa 4 — przekład

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Dopiero tak przygotowany przekład można porównać z innymi rękopisami.

17. Najczęstsze błędy początkujących

1. Odczytywanie każdego znaku jako jednego polskiego słowa.
2. Pomijanie determinatywów bez odnotowania ich obecności.
3. Tłumaczenie logogramu według sumeryjskiej nazwy w tekście akadyjskim.
4. Mylenie znaku AN „niebo” z każdym słowem oznaczającym boga.
5. Uznawanie indeksu dolnego za część wymowy.
6. Pomijanie końcówek przypadków.
7. Dopisywanie brakujących wersów bez zaznaczenia rekonstrukcji.
8. Traktowanie różnych mitów jako jednego systemu religijnego.
9. Tłumaczenie późniejszych kopii tak, jakby były oryginałem z III tysiąclecia p.n.e.
10. Uzależnianie przekładu wyłącznie od popularnego tłumaczenia angielskiego.

18. Podsumowanie części 5

Ta część pokazuje, jak przejść od fotografii lub zapisu znaków do polskiego przekładu:

znak klinowy
→ transliteracja
→ wartości znaku
→ język sumeryjski lub akadyjski
→ gramatyka
→ wariant rękopiśmienny
→ przekład polski

Kolejna część obejmie katalog nazw własnych i geografii: bogów, demonów, miast, świątyń, rzek, gór, krain niebiańskich i świata podziemnego.

Dział 15: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_6.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 6: imiona bogów, demonów, miasta, rzeki, góry i krainy

1. Jak czytać imiona własne

Imiona własne w tekstach klinowych mogą być zapisane:

1. fonetycznie — znak po znaku według wymowy;
2. logograficznie — za pomocą znaczeń sumeryjskich;
3. mieszanie — część imienia jest logogramem, część sylabogramem;
4. z determinatywem, który nie jest wymawiany.

Przykład:

dInanna

• d — determinatyw boskości;
• Inanna — właściwe imię.

Przekład: Inanna, nie „bóg Inanna” jako część wymowy.

2. Bogowie nieba i ziemi

AN / ANU

Sumeryjski: An.

Akadyjski: Anu.

Znaczenie: bóg nieba i ojciec wielkich bogów.

Znaki: AN, DINGIR AN.

ENLIL / ELLIL

Sumeryjski: Enlil.

Akadyjski: Ellil.

Znaczenie: pan władzy, powietrza, królewskości i decyzji.

Znaki: EN.LIL.

ENKI / EA

Sumeryjski: Enki.

Akadyjski: Ea.

Znaczenie: pan Apsu, mądrości, wód, magii i ochrony człowieka.

Znaki: EN.KI.

NINHURSAG

Znaczenia: Pani Góry, bogini matka, opiekunka narodzin.

Warianty: Ninhursag, Ninmah, Nintu, Mami, Aruru.

NINMAḪ

Znaczenie: Wielka Pani.

Funkcja: stwarzanie ludzi, poród, ziemia i ciało.

NINTU

Znaczenie: Pani Łona, bogini narodzin i kształtowania człowieka.

MAMI

Język: forma akadyjska.

Znaczenie: matka, bogini stwórcza.

NINURTA

Znaczenie: wojownik bogów, pan kanałów, bohater i wykonawca rozkazów.

NUSKU

Znaczenie: wezyr, posłaniec, bóg ognia i światła.

ENNUGI

Znaczenie: nadzorca kanałów i wód.

UTU / ŠAMAŠ

Sumeryjski: Utu.

Akadyjski: Šamaš.

Znaczenie: Słońce, sprawiedliwość, drogi, przysięgi i jasność.

NANNA / SÎN

Sumeryjski: Nanna.

Akadyjski: Sîn.

Znaczenie: Księżyc, miesiące, ojciec Utu.

ISZKUR / ADAD

Sumeryjski: Iszkur.

Akadyjski: Adad.

Znaczenie: burza, deszcz, piorun i powódź.

W „Atra-hasisie” Adad może zatrzymać deszcz albo zesłać deszcz potopu.

3. Boginie miłości, wojny i świata podziemnego

INANNA / IŠTAR

Sumeryjski: Inanna.

Akadyjski: Ištar.

Znaczenia: miłość, wojna, płodność, władza, planeta Wenus i niebo.

EREŠKIGAL

Znaczenie: Pani Wielkiej Ziemi, władczyni świata podziemnego.

Budowa nazwy: EREŠ „pani” + KI.GAL „wielka ziemia”.

GESZTINANNA

Znaczenie: siostra Dumuzi, związana z roślinnością, snem i zastępstwem w świecie podziemnym.

NINŠUBUR / PAPSUKKAL

Sumeryjski: Ninshubur.

Akadyjski wariant: Papsukkal.

Znaczenie: posłanniczka i wierna służebnica bogini.

NANSZE

Bogini wód, ryb, sprawiedliwości i opieki nad słabszymi.

4. Bogowie i istoty świata podziemnego

NERGAL

Znaczenie: wojna, zaraza, śmierć i władza nad światem podziemnym.

NAMTAR

Znaczenie: wyznaczający los; bóg lub demon śmierci i zarazy.

GALLA

Sumeryjski: galla.

Znaczenie: demon lub sługa świata podziemnego.

W „Zejściu Inanny” galla pilnują, aby nikt nie opuścił świata podziemnego bez zastępstwa.

GIDIM

Sumeryjski: gidim.

Akadyjski: etemmu.

Znaczenie: duch zmarłego.

UTUKKU

Znaczenie: duch, demon, siła nadnaturalna.

ŠĒDU

Znaczenie: duch opiekuńczy albo siła osobista człowieka.

LAMASSU

Znaczenie: opiekuńczy duch domu lub pałacu.

LAMAS̆TU

Znaczenie: demonica choroby, porodu i śmierci dzieci.

PAZŪZU

Znaczenie: demon wiatru; jego podobizna służyła do ochrony przed Lamasztu.

5. Bohaterowie i królowie

ŠURUPPAK

Miasto oraz imię mędrca, który poucza syna.

UBARA-TUTU

Ojciec Zi-ud-sury w tradycji sumeryjskiej.

ZI-UD-SURA

Sumeryjski bohater potopu.

ATRA-HASIS

Akadyjski bohater potopu, „Niezwykle Mądry”.

UTA-NAPIŠTI

Bohater XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”.

GILGAMEŠ

Król Uruk, bohater eposu, poszukiwacz nieśmiertelności.

ENKIDU

Towarzysz Gilgamesza, człowiek stworzony przez bogów, po śmierci mieszkaniec świata podziemnego.

ETANA

Król, który wznosi się ku niebu na grzbiecie orła.

ADAPA

Mędrzec z Eridu, któremu odmówiono nieśmiertelności.

IL-AWELA

Bóg zabity w „Atra-hasisie”, którego ciało i rozum zostają użyte do stworzenia człowieka.

6. Miasta południowej Mezopotamii

ERIDU

Sumeryjski zapis: NUN.KI.

Znaczenie: miasto Enkiego i Apsu.

URUK

Sumeryjski zapis: UNUG.

Akadyjski: Uruk.

Znaczenie: miasto Inanny i Gilgamesza.

UR

Sumeryjski zapis: URIM.

Znaczenie: miasto Nanny/Sîna.

NIPPUR

Sumeryjski zapis: NIBRU.

Znaczenie: miasto Enlila i świątyni Ekur.

ŠURUPPAK

Miasto związane z Szuruppakiem i Zi-ud-surą.

LARAK

Jedno z miast wymienianych w sumeryjskiej tradycji królewskiej i potopowej.

BAD-TIBIRA

Miasto związane z dawną królewskością i bogiem Lulalem.

SIPPAR

Miasto Utu/Šamasza, związane ze światłem, prawem i kultem Słońca.

BABILON

Akadyjski: Bāb-ilī, „brama boga”.

Miasto Marduka, ważne dla późnej tradycji babilońskiej.

AS̆ŠUR

Miasto i centrum tradycji asyryjskiej.

7. Świątynie

E2-KUR

Przekład: Dom Góry.

Świątynia Enlila w Nippur.

E2-AN-NA

Przekład: Dom Nieba.

Świątynia Inanny w Uruk.

E2-ABZU

Przekład: Dom Apsu.

Siedziba Enkiego.

E2-GAL

Przekład: Wielki Dom.

Pałac lub wielka świątynia.

E-KIŠ-NU-GAL

Świątynia Nanny/Sîna w Ur.

ES̆-BARRA

„Dom sprawiedliwości” lub świątynia związana z sądem i porządkiem; odczyt zależny od tekstu.

8. Rzeki, wody i góry

IDIGNA

Akadyjski: Idiglat.

Polska forma: Tygrys.

BURANUN

Akadyjski: Purattu.

Polska forma: Eufrat.

ABZU / APSÛ

Podziemne wody słodkie i siedziba Enkiego.

ID2

Rzeka, kanał, ciek wodny.

NARU

Akadyjskie słowo oznaczające rzekę lub kanał.

NISIR

Góra, na której osiada łódź Utnapisztima w XI tabliczce „Gilgamesza”.

HUR-SAG

Góra lub góra kosmiczna; może mieć znaczenie „wielka góra”.

MASHU

Góra lub pasmo górskie strzeżone przez ludzi-skorpiony w „Eposie o Gilgameszu”.

9. Krainy i kierunki

KUR

Góra, obca kraina, świat podziemny.

KUR-NU-GI4-A

Kraina, z której nie ma powrotu.

ARALI

Region świata podziemnego.

IRKALLA

Akadyjska nazwa świata podziemnego lub jego władcy.

DILMUN

Kraina związana z czystością, początkiem świata i tradycją Ziusudry; w tekstach pojawia się także jako odległa kraina.

MAGAN

Odległa kraina, często łączona z metalami, statkami i południowymi obszarami Zatoki Perskiej.

MELUḪḪA

Odległa kraina handlowa, prawdopodobnie związana z obszarem doliny Indusu.

ZIEMIE WSCHODU

W tekstach kierunek wschodni może być oznaczany przez wschód słońca, góry i krainy poza mezopotamską równiną.

10. Niebo i jego strefy

AN

Niebo jako przestrzeń bogów.

AN-UB-DA-LIMMU-BA

Cztery strony nieba / cztery krańce świata.

U4 / UD

Słońce, dzień, światło i czas.

MUL

Gwiazda lub ciało niebieskie.

Akadyjski: kakkabu.

MUL2

Gwiazda, znak nieba, konstelacja.

U4-SA2

Zapis związany z czasem, dniem lub wyznaczeniem właściwego momentu; wymaga kontekstu.

IMIN

Siedem; w zaklęciach liczba pełni i grupy kosmicznej.

11. Zestawienie nazw świata podziemnego

12. Zestawienie nazw kosmosu

13. Jak nie pomylić nazw

Anu i AN

• AN — znak i słowo „niebo”;
• Anu — akadyjska forma imienia boga An.

Enki i E2-KI

• EN.KI — imię boga Enkiego;
• E2-KI — może oznaczać dom i ziemię lub inną konstrukcję zależnie od tekstu.

Kur i KI

• KI — ziemia, miejsce;
• KUR — góra, obca kraina, podziemie.

Inanna i Isztar

To odpowiedniki tradycji sumeryjskiej i akadyjskiej, ale nie zawsze można mechanicznie zamienić jedno imię na drugie w każdym tekście.

Atra-hasis i Utnapisztim

To bohaterowie blisko spokrewnieni w tradycji potopu, lecz występują w różnych kompozycjach i nie należy traktować ich imion jako zapisu jednego i tego samego tekstu.

14. Ćwiczenie: pełna analiza nazwy świątyni

Zapis

E2-AN-NA

Rozbicie

E2 = dom
AN = niebo
NA = końcówka / element nazwy

Przekład

„Dom Nieba”.

Funkcja

Nazwa świątyni Inanny w Uruk. W pełnym tekście może być zapisana logograficznie, a w akadyjskim odczytana jako nazwa własna.

15. Ćwiczenie: nazwa świata podziemnego

Zapis

KI-GAL

Przekład dosłowny

„Wielka Ziemia”.

Przekład kontekstowy

„Świat podziemny”, „kraina zmarłych”.

Uwaga

Wybór przekładu zależy od tego, czy tekst mówi o nazwie krainy, władczyni, bramie czy losie zmarłych.

16. Następna część

Część 7 obejmie:

• słownik pełnych terminów dotyczących stworzenia człowieka;
• słownik słów dotyczących ciała, duszy i oddechu;
• słownik pracy, świątyni i ofiary;
• słownik roślin, zwierząt i materiałów;
• analizę słów w „Atra-hasisie” i „Instrukcjach Szuruppaka”.

Dział 16: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_7.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 7: stworzenie człowieka, ciało, dusza, praca, ofiara, zwierzęta i materiały

1. Słownictwo stworzenia człowieka

A — woda

Woda jest materią oczyszczenia, życia i potopu. W tekstach o stworzeniu może być składnikiem rytuału, a w tekstach o śmierci — darem dla zmarłego.

IM — glina

Sumeryjski: im.

Akadyjski: ṭīdu.

Znaczenie: glina, materiał tabliczki i ciało człowieka w tekstach stworzenia.

Przykład:

im = glina

IM-GIN2

Znaczenie: jak glina, z gliny, w formie gliny; konstrukcja porównawcza zależna od tekstu.

SIG4 — cegła

Znaczenie: cegła, budulec, cegła rytualna.

W „Atra-hasisie” cegła z mułu jest związana z obyczajami kobiety rodzącej.

ŠIR — ciało, mięso

Akadyjski: šīru.

Znaczenie: ciało, mięso, substancja cielesna.

DAM — krew

Akadyjski: damu.

Znaczenie: krew, zwłaszcza krew użyta w ofierze lub stworzeniu człowieka.

ṬĒMU — rozum, inteligencja

Akadyjski: ṭēmu.

W „Atra-hasisie” człowiek zostaje stworzony z gliny zmieszanej z ciałem i rozumem zabitego boga.

ZI — życie, duch

Znaczenia: życie, oddech, duch, siła życiowa.

ZI-ŠAG4

Znaczenie: życie serca, siła wewnętrzna, życie człowieka.

NAPŠATU

Akadyjski: napištu, napšatu.

Znaczenia: życie, oddech, dusza, istota żywa.

NAPŠU — oddech

Znaczenie: oddech i życie jako siła organizmu.

BALĀṬU

Akadyjski czasownik: żyć, przeżyć.

Rzeczownik: balṭu — życie, żyjący.

2. Ciało człowieka

SAG / QAQQADU

Znaczenie: głowa.

IGI / ĪNU

Znaczenie: oko, twarz, oblicze.

KA / PÛ

Znaczenie: usta, otwór, mowa.

EME / LIŠĀNU

Znaczenie: język jako organ i język mowy.

GU2 / ŠAGRU

Znaczenie: szyja, kark, brzeg.

ŠAG4 / LIBBU

Znaczenie: serce, wnętrze, środek, uczucia.

ŠÀ / LIBBU

Znaczenie: wnętrze, serce, brzuch, zamiar.

UR2 / UZNU

Znaczenie: ucho, słuch, rozumienie.

ŠU / QĀTU

Znaczenie: ręka, moc, czynność, władza.

GIRI3 / ŠĒPU

Znaczenie: stopa, noga, droga, chodzenie.

ZI-IR / ŠĀRU

Znaczenie: oddech lub wiatr, zależnie od zapisu.

UR5 / ŠĀDU

Znaczenie: plecy, grzbiet, podpora.

PÀD / PAŠĀŠU

Znaczenie: namaszczać, smarować olejem; w niektórych zapisach odnosi się do czynności rytualnej.

ŠU-UB

Znaczenie: skóra, okrycie, powłoka; wymaga kontekstu.

3. Rodzina i narodziny

AMA / UMMU

Matka.

ADDA / ABU

Ojciec.

DUMU / MĀRU

Syn, dziecko.

DUMU-MUNUS

Córka, dziecko płci żeńskiej.

KI-SIKIL

Młoda kobieta, dziewczyna.

DAM / AŠŠATU

Żona.

GEME2 / AMTUM

Niewolnica, służąca.

ARAD2 / WARDUM

Niewolnik, sługa.

NIN-TU

Bogini łona i narodzin.

ŠAG4-GA

Wnętrze, łono, serce; dokładne znaczenie zależy od konstrukcji.

ŠÀ-TUR

Małe wnętrze / łono; termin związany z ciążą lub narodzinami w niektórych tekstach.

ŠU-GI4

Stary człowiek, starzec; dosłownie „ten, którego ręka wróciła” w analizie tradycyjnej.

4. Praca i ciężar bogów

IL2 — nieść, podnosić

Akadyjski: našû.

Znaczenia: nieść, dźwigać, podnosić.

Przykład:

ciężar bogów

GUR — obracać, nosić, miara

Znaczenie zależy od znaku i kontekstu: czasownik, miara lub złożenie gospodarcze.

UR3 — praca, służba

Znaczenie: praca, trud, służba, wykonywanie obowiązku.

NAM-UR3-UR3

Znaczenie: ciężka praca, trud, obowiązek pracy.

DU3 — budować, tworzyć

Akadyjski: epēšu — robić, czynić, budować.

Przykład:

e2 du3 = budować dom

E2-DU3

Znaczenie: budować dom lub świątynię.

A-GAR3

Znaczenie: kanał, irygacja, praca związana z wodą.

PA5 — kanał, rów

Znaczenie: kanał irygacyjny, rów, przepust.

GAN2 — pole

Akadyjski: eqlu.

Znaczenie: pole uprawne.

GAN2-KASKAL

Znaczenie: pole przy drodze lub pole związane z drogą.

A-ŠÀ

Znaczenie: woda pola, irygacja, kanał doprowadzający wodę.

ŠE-GUR

Znaczenie: miara zboża lub zboże jako produkt gospodarczy.

5. Świątynia i ofiara

E2 — dom, świątynia

Dom boga lub instytucja świątynna.

E2-GAL

Wielki dom, pałac lub wielka świątynia.

BAR — zewnętrzna przestrzeń

Dziedziniec, zewnętrzna strona, przestrzeń przed świątynią.

KISAL — dziedziniec

Akadyjski: kisallu.

Znaczenie: dziedziniec, otwarta przestrzeń domu lub świątyni.

UGU — nad, na powierzchni

Znaczenie: na, nad, powyżej.

MAŠ2 — ofiara, koźlę

Może odnosić się do ofiary albo zwierzęcia, zależnie od tekstu.

UDU — owca

Podstawowe zwierzę ofiarne.

GUD — wół, byk

Ofiara, zwierzę robocze, obraz siły.

ŠEŠ — brat, ofiara lub sześć w zależności od znaku

Wymaga rozróżnienia homofonów i indeksów.

NINDA — chleb

Podstawowy dar dla bogów i zmarłych.

KAŠ — piwo

Napój rytualny i codzienny.

I3 — olej

Namaszczanie, oczyszczenie, ofiara.

NÍG2-NA

Kadzidło, aromatyczna ofiara, spalana substancja.

GIR2 — nóż lub narzędzie ofiarne

Wartość zależy od znaku i okresu.

6. Zwierzęta

ANŠE — osioł

Akadyjski: imēru.

ANŠE-BAR-AN — onager

Dziki osioł, zwierzę stepowe.

GUD — wół, byk

Akadyjski: alpum.

UDU — owca

Akadyjski: immeru.

MUŠ — wąż

Akadyjski: ṣēru.

UR — pies lub drapieżnik

Akadyjski: kalbu, jeśli oznacza psa.

KAŠ4 — świnia

Akadyjski: šaḫû.

KU6 — ryba

Akadyjski: nūnu.

AMAR — cielę

Akadyjski: aplu alpim lub egru, zależnie od zapisu.

ANZU

Ptak mitologiczny, potężny ptak związany z burzą i niebem.

ZU2 — ząb

W tekstach opisujących ciało lub zwierzęta.

MUŠEN — ptak

Ogólny determinatyw lub słowo oznaczające ptaka.

7. Rośliny i materiały

GI — trzcina

Budowa ogrodzeń, łodzi i ścian; symbol trzcinowej ściany w opowieści o Atra-hasisie.

GI-SIG

Trzcinowy płot lub ogrodzenie.

GIŠ — drewno, drzewo

Determinatyw przed nazwą drzewa lub przedmiotu drewnianego.

GIŠ-ERIN2

Cedr lub drewno cedrowe.

GIŠ-ŠIM

Drzewo, pachnidło, aromatyczna substancja.

U2 — zioło, trawa, roślina

U2-LUM

Roślina, zioło lub owoc.

ŠE — zboże

Jęczmień, ziarno, plon.

ZIZ2

Ziarno, pszenica lub rodzaj zboża.

TIN — daktyl, wino lub sok

Znaczenie zależy od tekstu i okresu.

GIŠ-ERIN2 — cedr

Drewno cenne, aromatyczne, używane w świątyniach i budowie.

ZA.GIN3

Lapis lazuli.

KU3-SIG17

Złoto, dosłownie „czysty metal”.

KUG

Czysty, święty, metal szlachetny; w złożeniach może oznaczać srebro lub złoto.

AN.NA

Cyna lub metal niebiański, zależnie od tekstu.

URUDU

Miedź.

NA4

Kamień.

NA4.ZA.GIN3

Kamień lapis lazuli.

ES̆2

Bitum, smoła, substancja używana do uszczelniania łodzi.

8. Łódź, potop i budowa

MA2

Łódź, statek.

Akadyjski: eleppu.

GI-IM

Trzcina i bitum; materiał budowlany lub formuła dotycząca uszczelnienia.

ES̆2

Bitum, smoła.

E2-DU3

Budować dom, konstrukcję lub łódź.

BAD3

Mur, ściana, obwarowanie.

IGI-BAR

Patrzeć, oglądać, zobaczyć.

AMARU

Potop, wielka powódź.

Akadyjski: abūbu.

A2-MA-RU

Zapis złożony związany z potopem; przekład wymaga porównania rękopisu.

IM-ḪUL

Zła burza, niszczący wiatr lub zjawisko pogodowe.

U4-GAL

Wielka burza lub wielki dzień, zależnie od tekstu.

9. Słownik terminów z „Atra-hasisa”

IĠIĠI

Młodsi bogowie, którzy wykonywali ciężką pracę.

ANUNNAKI

Wielcy bogowie, zgromadzenie bogów.

ILAWELE / IL-AWELA

Bóg zabity jako materia stworzenia człowieka.

BĒLET-ILĪ

„Pani bogów”, akadyjski tytuł bogini matki.

ŠURUPPU

Choroba lub plaga, w zależności od transliteracji.

ASAKKU

Demon lub choroba, często związana z gorączką i wyniszczeniem.

NAMTARU

Działanie lub moc Namtara; nieszczęście, los śmierci.

LAḪMU

Istoty lub bohaterowie związani z Enkim i Apsu.

ZAHMU

Istoty wodne lub pomocnicy Enkiego w tekstach fragmentarycznych.

10. Słownik terminów z „Instrukcji Szuruppaka”

GAN2

Pole.

KASKAL

Droga, podróż, szlak.

PU2

Studnia, źródło, otwór wodny.

E2-SILA

Dom przy ulicy lub przestrzeń miejska, zależnie od zapisu.

CU-DU8

Ręczyć za kogoś, poręczać; dokładne znaczenie zależy od odczytu.

NAM-SILIG

Kłótnia, spór, konflikt.

SA-GAZ

Rozbój, przemoc, zabójstwo.

NITAH-NIĠIR-SI

Młody człowiek lub druh, zależnie od rekonstrukcji tekstu.

KI-SIKIL DAM-TUKU-DA

Młoda kobieta mająca męża; zamężna młoda kobieta.

ŠAG4

Serce, wnętrze, zamiar.

ŠU-UR2

Przeklinać lub wypowiadać przekleństwo, zależnie od znaku.

11. Słownik terminów z tekstów o świecie podziemnym

EREŠKIGAL

Władczyni świata zmarłych.

GALLA

Demony, które towarzyszą Inannie i domagają się zastępstwa.

ABZU

Miejsce Enkiego i źródło wody życia.

A-KU3-GA

Czysta woda, woda oczyszczenia.

NAM-TI-LA

Życie, ożywienie, życie przywrócone.

NAM-UG3

Śmierć, los śmierci.

KUR-NU-GI4-A

Kraina, z której nie ma powrotu.

GIDIM

Duch zmarłego.

ŠU-BA-AN-TI

„Wziął w rękę”, „przyjął”, „pochwycił”; konstrukcja zależna od tekstu.

12. Ćwiczenie: słowo „człowiek” w różnych zapisach

Sumeryjski

LU2

Przekład: człowiek.

Akadyjski

awīlum / amēlu

Przekład: człowiek, osoba.

W „Atra-hasisie”

awīlum

Może oznaczać człowieka jako istotę stworzoną do pracy.

W złożeniu

NAM-LU2

Może oznaczać ludzkość lub stan człowieka, zależnie od tekstu.

13. Ćwiczenie: „ciało i krew”

Słowa

ŠIR = ciało / mięso
DAM = krew
IM = glina
ZI = życie / duch

Przekład formuły

„Zmieszaj glinę z ciałem, krwią i siłą życia”.

Uwaga: w „Atra-hasisie” ważny jest także akadyjski termin ṭēmu, rozum lub inteligencja zabitego boga.

14. Podsumowanie części 7

Część 7 obejmuje słownictwo:

• stworzenia człowieka;
• gliny, ciała, krwi i życia;
• głowy, serca, rąk i oddechu;
• narodzin i pokrewieństwa;
• pracy, pól, kanałów i ciężaru bogów;
• świątyń, ofiar i kapłanów;
• zwierząt i roślin;
• budowy łodzi i opisu potopu;
• „Instrukcji Szuruppaka”;
• świata podziemnego i rytuałów.

Następna część obejmie gramatykę praktyczną: przypadki, zaimki, czasowniki, szyk zdania, odmianę akadyjską i przykładowe analizy całych wersów.

Dział 17: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_8.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 8: gramatyka praktyczna sumeryjskiego i akadyjskiego

1. Dwa różne języki

Sumeryjski

Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym. Znaczenie zdania powstaje przez dołączanie kolejnych elementów do rzeczownika i czasownika.

Przykład uproszczony:

dumu-ĝu10-ra

dumu = syn
ĝu10  = mój
-ra   = do / dla

Przekład:

„mojemu synowi”.

Akadyjski

Akadyjski jest językiem semickim. Rzeczowniki mają przypadki, a czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby.

Przykład:

mārīya

māru = syn
-īya = mój

Przekład:

„mój syn”.

2. Szyk zdania sumeryjskiego

Najczęstszy szyk sumeryjski to:

podmiot – dopełnienie – czasownik

Przykład uproszczony:

Šuruppak dumu-ni-ra na-na-mu-un-ri-ri

Analiza:

Šuruppak     Szuruppak
 dumu-ni-ra  swojemu synowi
 na-na-mu-un-ri-ri  udzielał instrukcji

Przekład:

„Szuruppak udzielał instrukcji swojemu synowi”.

Czasownik często znajduje się na końcu zdania.

3. Końcówki rzeczownika sumeryjskiego

-Ø — brak jawnej końcówki

Może oznaczać formę podstawową lub podmiot zdania nieergatywnego.

-e

Często oznacza podmiot czasownika przechodniego w czasie przeszłym, czyli konstrukcję ergatywną.

lugal-e e2 mu-du3

„Król zbudował dom”.

-a

Może oznaczać miejsce, relację lub rzeczownik określony.

kur-ra

„w krainie”, „w górach”.

-ra

Oznacza cel, kierunek lub dopełnienie dalsze.

dumu-ra

„synowi”, „do syna”.

-da

Oznacza „z”, „razem z”, „przy pomocy”.

-ta

Oznacza „z”, „od”, „ze strony”.

-še3

Oznacza „do”, „ku”, „w kierunku”.

-bi

Zaimek dzierżawczy lub wskazanie „jego, jej, ich”.

-ĝu10

„Mój”.

-zu

„Twój”.

-ni

„Jego, jej” lub element zaimkowy zależny od konstrukcji.

4. Liczba mnoga

MEŠ

Najczęstszy element liczby mnogiej.

dingir-meš

„bogowie”.

HI.A

W tekstach administracyjnych może oznaczać „różne, rozmaite, wielorakie”.

Powtórzenie

Powtórzenie słowa może oznaczać wielość lub intensywność:

kikkiš kikkiš

„trzcinowa ściano, trzcinowa ściano!”.

5. Zaimek sumeryjski

Uwaga: zaimki mogą być zapisywane różnie zależnie od epoki i szkoły skrybów.

6. Czasownik sumeryjski

Czasownik sumeryjski może zawierać wiele elementów:

przedrostki kierunkowe + element podmiotowy + rdzeń + elementy końcowe

Przykład uproszczony:

na-mu-un-ri-ri

Nie należy tłumaczyć każdego elementu jako osobnego słowa. Całość może oznaczać:

„udzielać instrukcji”, „przekazywać słowo”.

DU3

Budować, tworzyć, ustanawiać.

DUG4

Mówić, wypowiadać.

RI

Dawać, przekazywać, kierować do kogoś.

TI

Żyć, ożywać, pozostawać przy życiu.

TIL

Żyć, trwać, kończyć.

GUB

Stać, stawiać, ustanawiać.

GEN

Iść, przychodzić, poruszać się.

KU4

Wchodzić, przechodzić.

E3 / E

Wychodzić, opuszczać.

BAL

Przekraczać, przelewać, zmieniać.

ŠU-BA-AN-TI

Brać, przyjmować, chwytać.

7. Rozkazy i zakazy w sumeryjskim

NA-MU-UN

Element konstrukcji rozkazującej lub wolitywnej.

NA-AN

Niech, powinien, ma zostać wykonane — zależnie od konstrukcji.

NU

Nie, brak, nie powinien.

Przykład:

nam-ba-e-ur11-ru

Może oznaczać:

„Nie powinieneś orać / nie powinieneś umieszczać”.

HE2

Niech, oby, powinien — element życzenia lub rozkazu.

Przykład:

he2-em-si-ak

„powinien to uczynić”, „niech to uczyni”.

8. Akadyjskie przypadki

Nominativus

Końcówka zwykle -um.

šarrum

„król” jako podmiot.

Genitivus

Końcówka zwykle -im.

mār šarrim

„syn króla”.

Akkusativus

Końcówka zwykle -am.

šarram

„króla” jako dopełnienie.

Dativus / lokativus

Często końcówka -im lub konstrukcja z przyimkiem.

Status constructus

Pierwszy rzeczownik w połączeniu zależnym może tracić końcówkę:

mār šarri

„syn króla”.

9. Akadyjskie przyimki

10. Akadyjskie zaimki dzierżawcze

Przykład

bītīya

„mój dom”.

bītūšu

„jego dom”.

11. Akadyjski czasownik „mówić” — qabû

QABÛ

Znaczenie: mówić, wypowiadać, powiedzieć.

Przykłady:

iqbi = powiedział
iqabbi = mówi / będzie mówił
iqūl = powiedział, wariant zależny od dialektu i tekstu

W przekładach formuła:

ana šâšumma izakkara

może być oddana jako:

„Przemówił do niego”.

12. Akadyjski czasownik „budować” — epēšu

EPĒŠU

Znaczenia: robić, czynić, budować, wykonywać.

epēš bīti

„budować dom”.

W opowieści o potopie może oznaczać budowę łodzi lub wykonanie polecenia boga.

13. Akadyjski czasownik „żyć” — balāṭu

BALĀṬU

Znaczenia: żyć, ocaleć, zachować przy życiu.

balāṭu = żyć
būlṭu = życie / zdrowie

W imieniu Utnapisztima i w tekstach o Atra-hasisie wiąże się z ocaleniem przed potopem.

14. Akadyjski czasownik „umrzeć” — mâtu

MÂTU

Znaczenia: umrzeć, zginąć, zostać zabitym.

mītu = zmarły
mūtu = śmierć
mātu = kraj — inny wyraz, nie należy ich utożsamiać

Diakrytyka i samogłoska odróżniają różne słowa.

15. Analiza zdania akadyjskiego

Zapis

šuruppak ālu ša tīdûšu atta

Analiza

šuruppak   nazwa miasta
ālu        miasto
ša         który / które
tīdûšu     znasz je
a tta       ty

Przekład

„Szuruppak — miasto, które dobrze znasz”.

16. Analiza zdania o Utnapisztimie

Zapis

eleppu ša tabannûši atta

Analiza

eleppu      łódź
ša          którą / która
tabannûši   zbudujesz ją
atta        ty

Przekład

„Łódź, którą zbudujesz”.

17. Analiza zdania o siedmiu niebach

Zapis sumeryjski

an-imin-bi ki-imin-bi

Analiza gramatyczna

an       niebo
imin     siedem
-bi      ich / jest ich
ki       ziemia
imin     siedem
-bi      ich / jest ich

Przekład

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

18. Jak odróżniać słowa podobne

KI i KUR

• KI — ziemia, miejsce;
• KUR — góra, obca kraina, świat podziemny.

MU i UD

• MU — imię, rok;
• UD — dzień, czas.

ZI i ZU

• ZI — życie, duch;
• ZU — znać, wiedza.

DUMU i DUB

• DUMU — dziecko, syn;
• DUB — tabliczka.

E2 i E

• E2 — dom, świątynia;
• E — wejść, dom lub wartość sylabiczna zależnie od zapisu.

AN i AM

• AN — niebo, bóg;
• AM — element gramatyczny „jest”, w określonych konstrukcjach.

19. Szyk przekładu a szyk oryginału

Szyk sumeryjski często jest odległy od polskiego:

Šuruppak-e dumu-ni-ra na-na-mu-un-ri-ri

Dosłownie, bardzo niezgrabnie:

„Szuruppak syn-jego-do instrukcję-udzielał”.

Przekład polski:

„Szuruppak udzielał instrukcji swojemu synowi”.

Przekład powinien zachować sens i niepewności, ale nie musi zachowywać nienaturalnego szyku słowo w słowo.

20. Zasada analizy czasownika

Przy każdym czasowniku należy ustalić:

1. rdzeń;
2. osobę podmiotu;
3. osobę dopełnienia;
4. kierunek czynności;
5. czas lub aspekt;
6. tryb rozkazujący, życzeniowy lub oznajmujący;
7. wariant rękopisu.

Bez tego nie należy tworzyć pewnego przekładu.

21. Podsumowanie części 8

Ta część wprowadza gramatykę potrzebną do czytania tabliczek:

• końcówki sumeryjskie;
• liczba mnoga;
• zaimki;
• szyk zdania;
• czasowniki sumeryjskie;
• zakazy i rozkazy;
• przypadki akadyjskie;
• przyimki akadyjskie;
• zaimki dzierżawcze;
• czasowniki „mówić”, „budować”, „żyć” i „umrzeć”;
• analizę całych wersów.

Kolejna część obejmie tablice paleograficzne: różnice między znakiem archaicznym, starosumeryjskim, starobabilońskim i nowoasyryjskim oraz sposób rozpoznawania znaku na fotografii.

Dział 18: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_9.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 9: paleografia, epoki pisma i odczyt fotografii tabliczki

1. Czym jest paleografia

Paleografia bada kształt znaków i sposób ich zapisu w różnych epokach. Ten sam znak może wyglądać zupełnie inaczej na tabliczce z III tysiąclecia p.n.e. i na tabliczce asyryjskiej z I tysiąclecia p.n.e.

Dlatego przy odczycie trzeba zapytać:

• z jakiej epoki pochodzi tabliczka;
• z jakiego miasta lub archiwum;
• czy tekst jest sumeryjski, akadyjski czy dwujęzyczny;
• czy skryba pisał kursywą, czy starannie kopiował starszą formę;
• czy znak jest kompletny, czy uszkodzony.

2. Główne epoki pisma klinowego

Pismo archaiczne

Okres: około końca IV i początku III tysiąclecia p.n.e.

Cechy:

• znaki często mają charakter obrazkowy;
• kliny nie są jeszcze całkowicie ujednolicone;
• kierunek zapisu i kształt znaków różnią się od późniejszych;
• teksty są głównie administracyjne i gospodarcze.

W tej epoce znak może przypominać przedmiot bardziej niż późniejszy znak klinowy.

Okres wczesnodynastyczny

Okres: około 2900–2350 p.n.e.

Cechy:

• znaki są bardziej klinowe;
• pojawia się wiele wariantów lokalnych;
• teksty królewskie, administracyjne i religijne rozwijają się.

Okres akadyjski

Okres: około 2350–2200 p.n.e.

Cechy:

• pismo służy zarówno sumeryjskiemu, jak i akadyjskiemu;
• rośnie znaczenie zapisu sylabicznego;
• imiona i teksty akadyjskie mogą być zapisywane logogramami sumeryjskimi.

Okres Ur III

Okres: około 2100–2000 p.n.e.

Cechy:

• pismo jest regularne i często starannie wykonane;
• administracja używa ogromnej liczby tabliczek;
• znaki są zwarte i mniej obrazkowe.

Okres starobabiloński

Okres: około 2000–1600 p.n.e.

Cechy:

• charakterystyczne, często ukośne znaki;
• bardzo bogata literatura sumeryjska i akadyjska;
• wiele kopii „Instrukcji Szuruppaka”, mitów i zaklęć;
• teksty szkolne i ćwiczenia skrybów.

Okres średniobabiloński

Okres: około 1600–1000 p.n.e.

Cechy:

• rozwój tradycji literackiej i rytualnej;
• rosnąca liczba tekstów akadyjskich;
• standardyzacja wielu wartości znaków.

Okres nowoasyryjski i nowobabiloński

Okres: około 1000–539 p.n.e.

Cechy:

• znaki są zwykle bardziej pionowe i ostre;
• pismo asyryjskie bywa wąskie i gęste;
• teksty astronomiczne, magiczne i królewskie mają ustalone formy;
• kopiuje się starsze dzieła, czasem zachowując archaiczne słownictwo.

3. Jak oglądać fotografię tabliczki

Krok 1 — sprawdź krawędzie

Tabliczka ma zwykle:

• awers;
• rewers;
• lewą i prawą krawędź;
• górną i dolną krawędź.

Tekst może przechodzić przez krawędź. Nie wolno uznać końca awersu za koniec wersu, dopóki nie sprawdzi się boków.

Krok 2 — znajdź kolumny

Kolumny mogą być oddzielone pionową przestrzenią. Wąska tabliczka może mieć jedną kolumnę, szeroka kilka.

Krok 3 — określ kierunek klinów

Kliny wykonano trzcinowym rylcem. Każdy ślad ma:

• główkę klinową;
• długość;
• kierunek;
• nacisk;
• położenie względem innych klinów.

Krok 4 — nie myl pęknięcia ze znakiem

Pęknięcie gliny może wyglądać jak długi klin. Znak jest częścią regularnego układu; pęknięcie zwykle przecina kilka znaków bez zachowania ich rytmu.

Krok 5 — zaznacz ubytki

Jeśli część znaku jest odłamana:

⸢znak⸣

Jeśli nie da się go odczytać:

x

Jeśli brak kilku znaków:

x x x

4. Kliny i ich położenie

Klin poziomy

Może być częścią wielu znaków. Sam kierunek nie wystarcza do odczytu.

Klin pionowy

Może wskazywać element znaku AN, KI, E2 lub wielu innych.

Klin ukośny

Występuje w liczbach i znakach o strukturze diagonalnej.

Klin końcowy

Krótki klin umieszczony na końcu znaku może rozróżniać znak od podobnego homofonu.

Ważne: nie istnieje prosty alfabet „jeden klin = jedna litera”. Znaki składają się z całych układów klinów.

5. Przykładowe rozpoznawanie znaków

AN / DINGIR

Szukaj znaku o zwartej, gwiazdowej strukturze. W tekstach literackich często stoi przed imieniem boga.

KI

Znak ma zwykle zwartą, poziomo-pionową formę. W złożeniu AN.KI oznacza „niebo i ziemię”.

E2

W wielu epokach przypomina plan domu lub obramowane wnętrze.

LUGAL

Złożony znak „wielki człowiek”: LU2 + GAL. W tekstach królewskich występuje często.

DUMU

Znak „syn/dziecko”, występujący w genealogiach i imionach.

NIN

Częsty w imionach bogiń, np. Ninmah, Nintu, Ninlil.

UDU

Znak owcy, często występujący w rachunkach gospodarczych i ofiarach.

GUD

Znak wołu, w tekstach rolniczych, gospodarczych i literackich.

6. Jak rozpoznać liczbę

Liczby mogą być zapisane:

• powtarzającymi się klinami;
• znakami liczbowymi;
• w systemie sześćdziesiętnym;
• wraz z jednostką miary;
• w sposób skrócony przez skrybę.

Przykład:

IMIN UDU

Może oznaczać „siedem owiec”, ale dopiero kontekst rachunkowy potwierdza tę interpretację.

W formule:

AN-IMIN-BI KI-IMIN-BI

IMIN oznacza siedem, ponieważ powtarza się w paralelnej strukturze niebo/ziemia.

7. Znak a epoka

Ten sam znak może mieć różną postać:

Tabela jest orientacyjna. Dokładny kształt należy sprawdzać w tablicach paleograficznych dla danej epoki.

8. Jak porównać znak z wydaniem naukowym

1. Zrób zdjęcie awersu i rewersu w tej samej orientacji.
2. Zaznacz kolumny i wiersze.
3. Przepisz znaki bez tłumaczenia.
4. Porównaj z rysunkiem klinów, nie tylko z transliteracją.
5. Zaznacz różnice między fotografią i wydaniem.
6. Sprawdź paralelne kopie.
7. Dopiero wtedy wybierz odczyt.

9. Przykład zapisu naukowego

Obserwacja

obv. i 1: znak częściowo uszkodzony, następnie AN, IMIN, BI

Transliteracja

obv. i 1: [x] an-imin-bi

Rekonstrukcja

obv. i 1: [an]-imin-bi

Przekład

„[Niebios] jest siedem”.

Nie należy usuwać nawiasów, jeżeli pierwszy znak nie zachował się w całości.

10. Kopia a oryginał

Wiele znanych utworów zachowało się w kopiach wykonanych setki lat po powstaniu kompozycji. Dlatego należy rozróżniać:

• kompozycję literacką;
• konkretną tabliczkę;
• rękopis;
• wydanie kompozytne;
• rekonstrukcję wydawcy.

Przykład: „Instrukcje Szuruppaka” są nazwą utworu, lecz zachowało się wiele tabliczek i fragmentów. Przekład kompozytny łączy różne rękopisy.

11. Kolofon

Kolofon może zawierać:

nazwa utworu
numer tabliczki
liczba wersów
imię skryby
miesiąc
rok panowania króla

Przykład struktury:

„Trzecia tabliczka. «Kiedy bogowie zamiast człowieka…». Ręka skryby Ipiq-Aji. Miesiąc Ajar. Rok króla Ammi-saduqa”.

Kolofon nie zawsze został napisany przez autora. Zwykle jest informacją skryby lub właściciela tabliczki.

12. Jak rozpoznać kopię szkolną

Kopia szkolna może mieć:

• starannie powtarzane wersy;
• błędy ucznia;
• ćwiczenia pojedynczych znaków;
• tekst zapisany tylko na jednej stronie;
• dopiski nauczyciela;
• warianty ortograficzne.

Nie każdy błąd oznacza inny mit. Może być błędem skryby.

13. Jak rozpoznać tekst literacki

Tekst literacki często ma:

• powtarzające się formuły;
• paralelne wersy;
• dialogi;
• przemowy bogów;
• określenia epickie;
• zakończenie lub kolofon;
• regularne podziały na tabliczki.

Przykład paralelizmu:

an-imin-bi
ki-imin-bi

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

14. Jak rozpoznać tekst rytualny

Tekst rytualny może mieć:

• instrukcję „weź”, „połóż”, „wylej”, „wypowiedz”;
• nazwy ziół, wody, oleju i kadzidła;
• wezwania bogów;
• powtórzenia ochronne;
• formułę zakończenia zaklęcia;
• opis czynności wykonywanej przy chorym lub zmarłym.

Nie należy przekładać formuły rytualnej jak opowiadania. Czasowniki mogą być rozkazami lub instrukcjami kapłana.

15. Jak czytać tekst uszkodzony

Ubytek mały

[udu] = owca, jeśli paralela potwierdza znak

Ubytek średni

[ … ] 5–7 znaków brak

Ubytek duży

[około 10 wersów brak]

Rekonstrukcja z paraleli

⸢udu⸣ [ … ]

Oznacza to, że ślady znaku sugerują udu, ale tekst nie jest zachowany w pełni.

16. Najczęstsze problemy na zdjęciu

Światło boczne

Cień może sprawić, że jeden klin wygląda jak dwa. Zdjęcie należy wykonać pod różnym kątem.

Zbyt mocne wygładzenie

Programy poprawiające obraz mogą usuwać płytkie kliny. Nie należy traktować ich rekonstrukcji jako pewnej.

Odłamana krawędź

Brakujący fragment może obejmować koniec wersu, nie cały wiersz.

Pęknięcie

Pęknięcie nie jest znakiem. Jeśli przechodzi przez kilka sąsiednich znaków, trzeba je oznaczyć jako uszkodzenie.

Wtórne odciski

Czasami na tabliczce znajdują się odciski palców, przypadkowe zadrapania albo ślady późniejszego kontaktu z narzędziem.

17. Schemat pełnego opisu tabliczki

Numer muzealny:
Materiał: glina
Wymiary:
Stan zachowania:
Strona: awers / rewers / krawędź
Liczba kolumn:
Język:
Pismo:
Okres:
Gatunek:
Transliteracja:
Przekład:
Warianty:
Bibliografia:

18. Podsumowanie części 9

Paleografia uczy, że znak klinowy należy czytać razem z:

• epoką;
• stylem pisma;
• miejscem na tabliczce;
• sąsiednimi znakami;
• językiem;
• wariantami rękopiśmiennymi;
• stanem zachowania gliny.

Nie ma bezpiecznego odczytu bez kontroli tych elementów.

Następna część obejmie słownik pełnych formuł: pozdrowień, rozkazów, modlitw, zaklęć, formuł potopu, formuł pogrzebowych i kolofonów.

Dział 19: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_10.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 10: pełne formuły, modlitwy, zaklęcia, potop, pogrzeb i kolofony

1. Jak czytać formułę

Formuła klinowa może być:

• zdaniem narracyjnym;
• rozkazem rytualnym;
• modlitwą;
• zaklęciem;
• przysięgą;
• tytułem utworu;
• formułą powtarzaną przez skrybę.

Nie należy wszystkich zdań przekładać w ten sam sposób. W tekście rytualnym „weź” może być instrukcją kapłana, a w eposie — czynnością bohatera.

2. Formuły rozpoczynające utwór

IN.NA.AN

Znaczenie: oto, kiedy; w tamtym czasie; w formule otwierającej.

UD-RE-A

Znaczenie: w tamtych dniach.

UD-SU3-RA2

Znaczenie: w owych bardzo odległych dniach.

GI6-RE-A

Znaczenie: w tamtych nocach.

MU-RE-A

Znaczenie: w tamtych latach.

Przykład

ud re-a ud su3-ra2 re-a
ji6 re-a ji6 ba-ra2 re-a
mu re-a mu su3-ra2 re-a

Przekład:

„W tamtych dniach, w owych bardzo odległych dniach, w tamtych nocach, w owych bardzo odległych nocach, w tamtych latach, w owych bardzo odległych latach”.

3. Formuły instrukcji

NA-RI

Znaczenie: pozwól, że powiem; pozwól, że udzielę słowa.

INIM GA-RA-AB-DUG4

Znaczenie: skieruję do ciebie słowo; przemówię do ciebie.

JIĜAL HE2-EM-SI-AK

Znaczenie: powinieneś uważać; zwróć uwagę.

NA-RIG5-GA

Znaczenie: moja instrukcja, moje pouczenie.

Przykład

Dumu-ĝu10 na ga-ri
inim ga-ra-ab-dug4
jiĝal he2-em-si-ak

Przekład:

„Mój synu, pozwól, że udzielę ci instrukcji. Pozwól, że skieruję do ciebie słowo. Powinieneś uważać!”.

4. Formuły zakazu

NU

Znaczenie: nie, nie wolno, nie powinien.

NAM-BA

Znaczenie: nie powinien, niech nie.

NAM-BI2-IN

Znaczenie: nie rób tego, nie powinieneś czynić.

Przykład

nam-bi2-ib-zuh

Przekład:

„Nie powinieneś kraść”.

Uwaga: dokładna analiza czasownika zależy od wersji znaku i rękopisu. W przekładzie „Instrukcji Szuruppaka” najważniejsze jest zachowanie powtarzającej się formy zakazu.

5. Formuła rodzicielska

DUMU-GU10

Znaczenie: mój synu.

ABA-GU10

Znaczenie: mój ojcze, mój starcze.

AMA-GU10

Znaczenie: moja matko.

Przykład

dumu-ĝu10

„Mój synu!”.

W literaturze mądrościowej powtarzanie tego zwrotu ustanawia relację nauczyciel–uczeń, ojciec–syn albo starszy–młodszy.

6. Formuły mądrościowe

NA-RIG5-GA ABBA

Znaczenie: instrukcja starego człowieka.

NIG2-KAL-LA

Znaczenie: rzecz cenna, wartość, skarb.

GU2-ZU HE2-EM-SI-JAL2

Znaczenie: powinieneś mieć to w pamięci; powinieneś to rozumieć.

Przykład

„Instrukcje starego człowieka są cenne; powinieneś się do nich stosować”.

7. Formuły potopu po akadyjsku

Ślub bogów

māma abūšunu Anu
mālikšunu qurādu Ellil
uzallâšunu Ninurta
gugallâšunu Ennugi

Przekład:

„Ich ojciec Anu złożył przysięgę; ich doradca, wojownik Ellil; ich komornik Ninurta; ich nadzorca kanałów Ennugi”.

Ostrzeżenie przez trzcinę

kikkiš kikkiš igār igār
kikkišu šemēma igāru ḫassis

Przekład:

„Trzcinowa ściano, trzcinowa ściano! Ściano z cegły, ściano z cegły! Trzcinowa ściano, słuchaj! Ściano z cegły, uważaj!”.

Rozkaz budowy

šuruppakû mār Ubara-Tutu
uqur bīta bini eleppa

Przekład:

„Człowieku z Szuruppak, synu Ubara-Tutu, zburz dom i zbuduj łódź!”.

Ocalenie życia

muššir mešrê še'i napšāti
akkūru zērma napišti bulliṭ

Przekład:

„Porzuć bogactwo i szukaj życia! Odrzuć własność i ocal życie!”.

Nasienie żywych stworzeń

šūlīma zēr napšāti kalāma
ana libbi eleppi

Przekład:

„Wprowadź do łodzi nasienie wszystkich istot żywych!”.

8. Formuły budowy łodzi

ELEPPU

Znaczenie: łódź.

MINDUDU

Znaczenie: mierzyć, wyznaczać wymiary.

RUPUŠŠU

Znaczenie: szerokość.

MŪRU

Znaczenie: długość.

APSÛ

Znaczenie: Apsu, głębia wód.

Przekład formuły

„Łódź, którą zbudujesz, niech ma jednakowe wymiary. Niech jej szerokość będzie równa jej długości. Przykryj ją dachem jak Apsu, aby Słońce nie mogło zajrzeć do środka”.

9. Formuły modlitwy

INIM

Słowo, modlitwa, wypowiedź.

ŠU-DU8

Podnosić ręce, modlić się, błagać.

IGI

Oblicze, twarz, spojrzenie.

Przykład

„Podniosłem ręce do mojego boga. Wypowiedziałem słowo przed moją boginią. Niech spojrzy na mnie łaskawie”.

Formuła prośby

lugal-ĝu10 igi-zu he2-em-si-in-bar

Przekład roboczy:

„Mój panie, niech twoje oko spojrzy na mnie”.

10. Formuły oczyszczenia

A-KU3

Czysta woda, woda oczyszczenia.

ŠULUH

Mycie, oczyszczanie.

KU3

Czysty, święty, oczyszczony.

Przekład

„Niech czysta woda obmyje ciało. Niech zło odejdzie od głowy, szyi, serca, rąk i nóg. Niech człowiek stanie się czysty przed bogiem”.

11. Formuły przeciw demonowi

UDUG-HUL

Zły demon.

GIDIM

Duch zmarłego.

BAR3

Wypędzić, wydalić, wyprowadzić.

Przekład

„Zły demonie, odejdź od tego człowieka! Duchu zmarłego, nie dotykaj jego ciała! Nie wchodź do domu, nie siadaj przy jego głowie, nie zabieraj jego oddechu!”.

Formuła zamknięcia

„Niech brama będzie zamknięta. Niech droga będzie odcięta. Niech zło nie wróci”.

12. Formuły pogrzebowe

GIDIM

Duch zmarłego.

KISPU

Ofiara dla zmarłego.

NINDA

Chleb.

A

Woda.

Przekład

„Ojcowie moi, matki moje, przodkowie moi! Przyjmijcie chleb. Przyjmijcie wodę. Niech wasze duchy odpoczną. Niech nie wracają do domu żywych”.

Formuła odprawienia ducha

„Twoje miejsce jest w krainie zmarłych. Twoja ofiara została złożona. Twoja woda została wylana. Nie wracaj. Odpocznij”.

13. Formuły świata podziemnego

Siedem bram

„Przy pierwszej bramie odebrano koronę. Przy drugiej zdjęto ozdobę szyi. Przy trzeciej zabrano paciorki. Przy czwartej odebrano pierścień. Przy piątej odebrano napierśnik. Przy szóstej zabrano szatę. Przy siódmej odebrano ostatnią ozdobę”.

Prawo świata zmarłych

„Takie jest prawo świata podziemnego. Nikt nie przechodzi bez zapłaty. Nikt nie wraca bez zastępstwa”.

14. Formuły kończące zaklęcie

KA-INIM-MA

Znaczenie: „słowa ust”, formuła zaklęcia.

ZI-PA-AG

Formuła końcowa związana z życiem, ożywieniem lub ochroną; dokładny przekład zależy od tekstu.

Przekład funkcjonalny

„To jest zaklęcie. Niech zostanie wypowiedziane. Niech zostanie wykonane”.

Uwaga: funkcjonalny przekład nie zawsze jest dosłownym odczytem wszystkich znaków.

15. Formuły kolofonu

Przykład sumeryjski

na-de5 Šuruppak ki dumu Ubara-Tutu-ke4

Przekład:

„Instrukcje Szuruppaka, syna Ubara-Tutu”.

Formuła skryby

dub-sar

Przekład:

„Skryba”.

Formuła zakończenia

„To są słowa zapisane na tabliczce. Niech skryba, który je przeczyta, nie zmieni ich”.

[To zdanie jest przykładowym przekładem funkcji kolofonu; konkretne kolofony różnią się między tekstami.]

16. Formuły narracyjne

INIM DUG4

Powiedzieć słowo, przemówić.

KA INIM

Wypowiedzieć słowo.

GU3 MU-UN-DE2

Wydać głos, przemówić, zawołać.

Przekład

„Bóg przemówił i powiedział do swojego brata”.

Odpowiedź

inim-bi šu ba-an-ti

„Przyjął jego słowa”.

17. Formuły rozkazu

NU-UB

Niech nie, nie wolno.

HE2-NA

Niech, oby, powinien.

MU-UN

Element sprawczy lub dokonany, zależnie od czasownika.

Przykład

„Niech człowiek dźwiga ciężar bogów”.

W przekładzie należy odróżnić rozkaz, życzenie i opis wykonanej czynności.

18. Formuły przysięgi

NAM-KU3

Święta przysięga, przysięga przed bogiem.

MU-UN-ZU

„Wie o tym”, „zna to”, formuła świadectwa.

NIGIN2

Otoczyć, zamknąć, związać.

Przekład funkcjonalny:

„Niech bogowie będą świadkami. Niech ten, kto złamie słowo, poniesie los”.

19. Formuły radości i lamentu

ZI-ŠAG4

Radość serca, życie serca.

ŠAG4-HUL

Złe serce, nienawiść, gniew.

BA-AN-DU3

Podniósł, ustanowił, wzniósł.

BA-AN-SIG10

Uczynił dobrym, poprawił, przywrócił.

Przekład lamentu

„Moje serce jest ciężkie. Moja twarz jest ciemna. Mój bóg odwrócił ode mnie twarz. Moja bogini nie odpowiedziała”.

Przekład radości

„Moje serce się raduje. Moja twarz jest jasna. Mój bóg spojrzał na mnie. Moja bogini przyjęła moją modlitwę”.

20. Tabela formuł

21. Zasada przekładu formuł

Formuły należy tłumaczyć na trzech poziomach:

Dosłowny

„Chleb, woda, duch odpocząć”.

Gramatyczny

„Niech duch otrzyma chleb i wodę, aby odpoczął”.

Literacki

„Niech zmarły przyjmie chleb i wodę, a jego duch niech zazna spokoju”.

W projekcie używany jest przede wszystkim poziom surowy i gramatyczny, a przekład literacki powinien być oznaczony osobno.

22. Podsumowanie części 10

Część 10 zawiera praktyczny słownik formuł:

• otwierających utwór;
• instrukcji i zakazu;
• rodzicielskich;
• mądrościowych;
• potopu i budowy łodzi;
• modlitw i oczyszczenia;
• zaklęć przeciw demonom;
• pogrzebowych i świata podziemnego;
• kolofonów;
• narracji, rozkazów, przysiąg, lamentu i radości.

Kolejna część obejmie ćwiczenia od początku do końca: od znaków klinowych przez transliterację i analizę aż do polskiego przekładu.

Dział 20: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_11.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 11: ćwiczenia od znaku do polskiego przekładu

1. Schemat pracy

Każdy przykład analizujemy w kolejności:

1. znaki klinowe
2. nazwa znaków
3. transliteracja
4. wartości słów i końcówek
5. język tekstu
6. przekład dosłowny
7. przekład polski
8. uwagi i niepewności

Ćwiczenia są uproszczone. W prawdziwym wydaniu należy porównać fotografię tabliczki, transliterację krytyczną i paralelne rękopisy.

2. Ćwiczenie 1 — siedem niebios i siedem ziem

Zapis

𒀀𒈫𒉋𒉋𒉋𒉋𒀭?  [zapis schematyczny]
an-imin-bi ki-imin-bi

Transliteracja

an-imin-bi ki-imin-bi

Analiza

an       niebo
imin     siedem
bi       ich / jest ich
ki       ziemia
imin     siedem
bi       ich / jest ich

Przekład

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Uwaga

Nie wolno dopisywać siedmiu nazw niebios, jeśli tabliczka ich nie wymienia.

3. Ćwiczenie 2 — syn Szuruppaka

Transliteracja

dumu Šuruppak

Analiza

dumu       syn
Šuruppak   imię własne

Przekład

„Syn Szuruppaka”.

Wariant akadyjski

mār Šuruppak

„Syn Szuruppaka”.

4. Ćwiczenie 3 — mój synu

Transliteracja

dumu-ĝu10

Analiza

dumu       syn
-ĝu10      mój

Przekład

„Mój synu!”.

Uwaga

Końcówka -ĝu10 jest elementem dzierżawczym. Nie tłumaczy się jej jako osobnego czasownika.

5. Ćwiczenie 4 — przemowa do syna

Transliteracja

dumu-ĝu10 inim ga-ra-ab-dug4

Analiza

dumu-ĝu10       mój synu
inim            słowo
ga-ra-ab-dug4   skieruję / powiem do ciebie

Przekład

„Mój synu, pozwól, że skieruję do ciebie słowo”.

6. Ćwiczenie 5 — zakaz kradzieży

Transliteracja uproszczona

nam-mu-un-zuh

Analiza

nam-       nie powinien / nie wolno
zuh        kraść

Przekład

„Nie powinieneś kraść”.

Uwaga

W zależności od rękopisu znak czasownika może być odczytany inaczej. W aparacie krytycznym należy podać wariant.

7. Ćwiczenie 6 — chleb i piwo

Transliteracja

ninda kaš

Analiza

ninda      chleb
kaš        piwo

Przekład

„Chleb i piwo”.

Kontekst rytualny

Jeżeli wyrażenie stoi w instrukcji ofiarnej, może oznaczać:

„Przynieś chleb i piwo jako ofiarę”.

Jeśli nie ma czasownika „przynieść”, nie należy dopisywać go do przekładu surowego.

8. Ćwiczenie 7 — duch zmarłego

Transliteracja

gidim lu2

Analiza

gidim      duch zmarłego
lu2        człowiek

Przekład

„Duch człowieka” albo „duch zmarłego człowieka”.

Uwaga

Słowo gidim nie musi oznaczać złego demona. Kontekst decyduje, czy chodzi o zwykłego zmarłego, niespokojnego ducha czy demona.

9. Ćwiczenie 8 — kraina bez powrotu

Transliteracja

kur-nu-gi4-a

Analiza

kur       kraina / góra / podziemie
nu        nie
gi4       wracać
-a        końcówka relacji lub miejsca

Przekład

„Kraina, z której nie ma powrotu”.

Wariant

„Kraj, z którego się nie wraca”.

10. Ćwiczenie 9 — dom świątyni

Transliteracja

E2-AN-NA

Analiza

E2       dom
AN       niebo
NA       element nazwy

Przekład

„Dom Nieba”, Eana.

Uwaga

Jako nazwa własna świątyni można pozostawić Eana, a w objaśnieniu dodać „Dom Nieba”.

11. Ćwiczenie 10 — człowiek i praca

Słowa

lu2 = człowiek
gur = dźwigać / ciężar
ur3 = praca

Przekład funkcjonalny

„Człowiek dźwiga ciężką pracę”.

Uwaga

W „Atra-hasisie” trzeba sprawdzić dokładną formę czasownika. Powyższy przykład pokazuje metodę, a nie zastępuje transliteracji konkretnego wersu.

12. Ćwiczenie 11 — Atra-hasis

Transliteracja imienia

Atra-ḫasīs

Rozbicie

atra       niezwykle
ḫasīs      mądry

Przekład

„Niezwykle Mądry”.

Uwaga

Imienia nie należy tłumaczyć w tekście narracyjnym za każdym razem. Najczęściej pozostawia się formę Atra-hasis, a znaczenie podaje w przypisie.

13. Ćwiczenie 12 — Utnapisztim

Transliteracja

Uta-napišti

Analiza

napišti = życie / życie moje / życie osobiste

Przekład tradycyjny

„Utnapisztim”.

Uwaga

Polska forma jest utrwaloną transkrypcją. Nie należy zastępować jej za każdym razem opisowym przekładem „ten, który otrzymał życie”.

14. Ćwiczenie 13 — akadyjski rozkaz

Zapis

uqur bīta bini eleppa

Analiza

uqur       zburz / rozbierz
bīta       dom
bini       zbuduj
eleppa     łódź

Przekład

„Zburz dom i zbuduj łódź”.

Uwaga

W przekładzie polskim spójnik „i” może być niewidoczny w prostym zestawieniu czasowników; wynika z parataktycznej składni akadyjskiej.

15. Ćwiczenie 14 — życie i ocalenie

Słowa

napištu = życie
bulliṭ = ocal / ożyw
zēr = nasienie, ziarno
napšāti = istoty żywe

Przekład

„Ocal życie i wprowadź do łodzi nasienie wszystkich istot żywych”.

Wariant dosłowny

„Ożyw życie, nasienie życia wszystkiego umieść w łodzi”.

16. Ćwiczenie 15 — siedem bram

Słownictwo

bābu = brama
sebû = siedem
šūṣuru = otworzyć

Przekład

„Otwórz siedem bram świata podziemnego”.

Uwaga

W sumeryjskim tekście „Zejścia Inanny” nazwy bram mogą być opisane innymi słowami niż w akadyjskiej wersji „Zejścia Isztar”. Nie wolno zakładać, że oba teksty są identycznymi przekładami.

17. Ćwiczenie 16 — formuła pochówku

Słownictwo

gídim = duch zmarłego
ninda = chleb
a = woda
šag4 zi = serce żywe / odpoczynek życia

Przekład

„Niech duch zmarłego otrzyma chleb i wodę. Niech jego serce odpocznie”.

Uwaga

Jest to przekład funkcjonalny formuły rytualnej. Konkretna tabliczka może używać innych czasowników i innej kolejności.

18. Ćwiczenie 17 — nieczytelny znak

Zapis wydawcy

[dumu]-ĝu10 x na-ri

Analiza

[dumu]   uzupełnienie: syn
ĝu10     mój
x        znak nieczytelny
na-ri    skierować słowo / powiedzieć

Przekład

„[Mój synu], [ … ] pozwól, że skieruję do ciebie słowo”.

Nie wolno tłumaczyć znaku x jako konkretnego słowa.

19. Ćwiczenie 18 — wariant rękopiśmienny

Rękopis A

lu2-da ninda zuh-a

Rękopis B

lu2-zuh-a ninda

Możliwy przekład

„Nie powinieneś jeść kradzionego jedzenia z człowiekiem / złodziejem”.

Uwaga

Warianty mogą zmieniać interpretację: „z każdym człowiekiem” albo „ze złodziejem”. Należy podać obie możliwości, jeśli nie ma rozstrzygającego kontekstu.

20. Ćwiczenie 19 — analiza paralelizmu

Tekst

an-imin-bi
ki-imin-bi

Struktura

an = niebo
ki = ziemia
imin-bi = jest siedem / ich siedem

Przekład

„Niebios jest siedem; ziem jest siedem”.

Paralelizm podpowiada, że druga część ma taką samą konstrukcję jak pierwsza.

21. Ćwiczenie 20 — od fotografii do przekładu

Krok A — fotografia

Na fotografii widoczny jest wiersz z siedmioma znakami. Drugi znak przypomina IMIN, czwarty KI, a ostatni BI.

Krok B — hipoteza

an-imin-bi ki-imin-bi

Krok C — porównanie

Sprawdź, czy tekst występuje w zaklęciach dotyczących siedmiu niebios i ziem.

Krok D — oznaczenie pewności

Jeśli pierwszy znak jest uszkodzony:

[x]-imin-bi ki-imin-bi

Krok E — przekład

„[Niebios] jest siedem, ziem jest siedem”.

22. Ćwiczenie 21 — pełna karta tekstu

Źródło: tabliczka literacka
Język: sumeryjski
Epoka: starobabilońska (?)
Strona: awers, kolumna i, wers 1
Transliteracja: an-imin-bi ki-imin-bi
Analiza: an „niebo”, ki „ziemia”, imin „siedem”, bi zaimek / predykacja
Przekład: „Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.
Pewność: średnia; funkcja liczby siedem i końcówki bi zależą od paraleli.

23. Ćwiczenie 22 — kiedy nie tłumaczyć dosłownie

Zapis

dumu-ĝu10

Dosłownie

„dziecko-mój”.

Poprawnie po polsku

„mój synu!” albo „moje dziecko!”.

Zasada

Przekład dosłowny służy analizie, ale przekład końcowy musi uwzględniać funkcję wołacza.

24. Ćwiczenie 23 — kiedy zachować termin

Zapis

kispu

Możliwe przekłady

• ofiara dla zmarłych;
• rytuał kispu;
• kult przodków;
• ceremonia karmienia zmarłych.

Najbezpieczniejszy zapis

„rytuał kispu, czyli ofiara składana zmarłym i przodkom”.

Termin należy zachować, jeśli nie ma jednego polskiego odpowiednika.

25. Ćwiczenie 24 — kiedy użyć przypisu

Termin

kur

Możliwe znaczenia

• góra;
• obca kraina;
• świat podziemny;
• terytorium poza miastem.

Przekład

W tekście o zejściu Inanny:

„świat podziemny”.

W tekście o podróży Etany:

„góry” lub „kraina górska”.

Przypis: „Sumeryjskie kur ma szerszy zakres znaczeń; dokładny przekład zależy od kontekstu”.

26. Kontrola jakości przekładu

Przed zaakceptowaniem tłumaczenia sprawdź:

1. Czy podano język?
2. Czy wiadomo, czy zapis jest logograficzny?
3. Czy determinatywy są oznaczone?
4. Czy wszystkie luki są widoczne?
5. Czy nie usunięto znaków zapytania?
6. Czy imiona nie zostały przypadkowo przetłumaczone?
7. Czy warianty rękopiśmienne są podane?
8. Czy przekład nie dopisuje treści z innej wersji mitu?
9. Czy słowa mają sens w danym gatunku tekstu?
10. Czy przekład polski zachowuje powtórzenia oryginału?

27. Podsumowanie części 11

Część 11 pokazuje kompletny proces:

znak → transliteracja → analiza słowa → gramatyka → wariant → przekład

Ćwiczenia obejmują:

• siedem niebios i ziem;
• Szuruppaka i jego syna;
• zakazy z „Instrukcji Szuruppaka”;
• chleb i piwo;
• duchy zmarłych;
• krainę bez powrotu;
• świątynie;
• Atra-hasisa i Utnapisztima;
• łódź i potop;
• siedem bram świata podziemnego;
• formuły pochówku;
• uszkodzenia i warianty rękopisów.

Kolejna część obejmie słownik zaawansowany: pełniejsze paradigmaty czasowników sumeryjskich i akadyjskich, formy czasowe, tryby, stronę bierną, zdania względne i składnię tekstów literackich.

Dział 21: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_12.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 12: gramatyka zaawansowana i odmiana czasowników

Uwaga. Jest to część robocza. Gramatyka sumeryjska i akadyjska ma wiele wyjątków, wariantów dialektalnych oraz różnic między epokami. Poniższe schematy służą do czytania naszych tekstów, nie zastępują pełnej gramatyki akademickiej.

1. Sumeryjska konstrukcja ergatywna

Sumeryjski często buduje zdanie przechodnie według schematu:

podmiot wykonujący czynność + dopełnienie + czasownik

Podmiot czasownika przechodniego w czasie dokonanym może otrzymywać końcówkę -e.

Przykład

lugal-e e2 mu-du3

lugal-e = król jako wykonawca
 e2      = dom
 mu-du3  = zbudował

Przekład:

„Król zbudował dom”.

Nie jest to dokładnie taki sam system jak polski mianownik–biernik.

2. Czasownik sumeryjski — budowa

Czasownik może zawierać:

przedrostek modalny
+ przedrostek kierunkowy
+ element podmiotowy
+ element dopełnienia
+ rdzeń
+ końcówka aspektowa

Schemat

mu-na-an-du3

Może być analizowany jako konstrukcja związana z wykonaniem czynności dla kogoś, lecz dokładne znaczenie zależy od tekstu.

Zasada: nie wolno tłumaczyć każdego klinu jako osobnego słowa.

3. Najważniejsze przedrostki czasownikowe

MU-

Może wskazywać czynność dokonaną, sprawczą lub skierowaną na określony obiekt.

BA-

Może wskazywać formę bierną, medialną albo czynność zachodzącą w określonym miejscu.

BI2-

Element kierunkowy lub zaimkowy związany z miejscem albo obiektem.

NA-

Może tworzyć zakaz, życzenie lub konstrukcję wolitywną.

HE2-

„Niech”, „oby”, „powinien”.

NU-

„Nie”, „brak”, „nie powinien”.

GA-

„Chcę”, „pozwól mi”, konstrukcja życzeniowa lub wolitywna.

MI-

Element sprawczy lub skierowany do określonej osoby, zależnie od konstrukcji.

4. Czasowniki używane w „Instrukcjach Szuruppaka”

DUG4

Znaczenie: mówić, powiedzieć.

inim dug4

„wypowiedzieć słowo”.

RI

Znaczenie: dawać, kierować, udzielać.

inim ga-ra-ab-ri

„skieruję do ciebie słowo”.

ZUH

Znaczenie: kraść, zabierać.

UR11

Znaczenie: orać, wykonywać pracę na polu, zależnie od znaku.

DU3

Znaczenie: budować, tworzyć, sporządzać.

GUB

Znaczenie: stać, stawiać, ustanawiać.

GEN

Znaczenie: iść, przychodzić, poruszać się.

KU4

Znaczenie: wejść, przejść.

E3

Znaczenie: wyjść, opuścić.

TIL

Znaczenie: żyć, trwać, zakończyć.

5. Czasowniki życia i śmierci

TI

Żyć, ożywać.

TIL

Żyć, pozostawać przy życiu, trwać.

UG3

Umrzeć, śmierć.

ŠU-BA-AN-TI

Brać, przyjąć, chwycić.

ZI-PA-AG

Formuła związana z życiem, ożywieniem lub ochroną.

A-KU3

Oczyszczać wodą lub przywracać czystość.

6. Czasowniki akadyjskie — podstawowe rdzenie

QABÛ — mówić

iqbi      powiedział
iqabbi    mówi / będzie mówił
qabû      mówić

EPĒŠU — robić, czynić, budować

epēš      zrób / uczynić
epēšū     robić

BANÛ — budować, tworzyć

ibni      zbudował / stworzył
bani      budować

BALĀṬU — żyć

ibluṭ     przeżył / ocalał
balāṭu    żyć

MÂTU — umrzeć

imāt      umrze
mītu      zmarły
mūtu      śmierć

ŠAKĀNU — położyć, ustanowić

iškun     ustanowił, położył
šakānu    położyć, ustanowić

ALĀKU — iść, przychodzić

illik     poszedł
alāku     iść

EBĒRU — przejść, przekroczyć

i-bir     przeszedł
ebēru     przechodzić

NAŠÛ — nieść, dźwigać

išši      niósł
našû      nieść

PETÛ — otworzyć

ipte      otworzył
petû      otwierać

KEPÛ — zamknąć

ikpī      zamknął
kepû      zamykać

7. Akadyjski czas przeszły

Czas przeszły często ma przedrostki osobowe.

Przykład:

iqbi

„powiedział”.

iškun

„ustanowił”, „położył”.

Uwaga: dokładna odmiana zależy od rdzenia, rodzaju czasownika i dialektu.

8. Akadyjski rozkaz

Pojedynczy adresat

epuš

„uczyń!”, „zbuduj!”.

Przykład z potopu

„Zburz dom i zbuduj łódź!”.

W tekstach przekładanych jako rozkaz do Atra-hasisa formy czasownikowe mogą być rekonstruowane na podstawie kontekstu i paraleli.

9. Zdania względne w akadyjskim

Najczęściej wprowadza je ša.

Przykład

ālu ša tīdûšu atta

ālu       miasto
ša        które
tīdûšu    znasz je
atta      ty

Przekład:

„Miasto, które dobrze znasz”.

Inny przykład

eleppu ša tabannûši atta

„Łódź, którą zbudujesz”.

10. Konstrukcja „gdy” i „kiedy”

W tekstach literackich czas może być wyrażany przez:

• czasownik w formie zależnej;
• przyimek i rzeczownik czasu;
• konstrukcję względną;
• powtarzaną formułę narracyjną.

Przykład przekładowy:

„Kiedy nadszedł siódmy dzień, wypuściłem gołębia”.

Nie zawsze jeden znak oznacza słowo „kiedy”; sens wynika z całej konstrukcji.

11. Strona bierna i sprawcza

Sumeryjski

Formy z BA- mogą wyrażać bierny lub medialny charakter czynności:

mu-na-du3

„został zbudowany” albo „zbudowano go”, zależnie od kontekstu.

Akadyjski

Strona bierna może być tworzona przez zmianę rdzenia i samogłosek.

ipte = otworzył
ippete = został otwarty / jest otwierany, zależnie od formy

W krytycznym przekładzie trzeba podać, jeśli odczyt jest niepewny.

12. Czasowniki modalne

Sumeryjskie

he2 = niech, oby
nu = nie, nie wolno
ga = chcę, pozwól mi
na = niech, powinien

Akadyjskie

lū = oby, niech
lā = nie
ul = nie
šumma = jeśli

Przykład

lū bēlī

„Niech mój pan…”.

13. Zdanie warunkowe akadyjskie

ŠUMMA

Znaczenie: jeśli, gdyby.

Przykład

šumma awīlum imāt

„Jeśli człowiek umrze…”.

W tekstach rytualnych warunek może wprowadzać omen:

„Jeśli człowiek zobaczy zły sen, należy wykonać rytuał”.

14. Przeczenie akadyjskie

UL

Zwykłe „nie” przy zdaniu oznajmującym.

ul idû

„Nie wie”.

LĀ

„Nie”, „brak”, często przy formach rozkazujących, bezokolicznikach lub rzeczownikach.

lā tāri

„bez powrotu”, „z którego nie ma powrotu”.

AJA / AJ

„Niech nie”, zakaz w określonych konstrukcjach.

15. Gramatyka imion bogów

Determinatyw

dEnlil

d nie jest wymawiane.

Zapis logograficzny

DINGIR EN.LIL

Można odczytać jako:

„bóg Enlil”

albo w tekście akadyjskim:

„ilu Ellil”.

Imię a tytuł

NIN.TU

Może być imieniem Nintu albo tytułem „Pani Łona”. Kontekst decyduje, czy pozostawiamy nazwę własną, czy tłumaczymy tytuł.

16. Analiza pełnego zdania sumeryjskiego

Tekst roboczy

Šuruppak-e dumu-ni-ra na-na-mu-un-ri-ri

Analiza

Šuruppak-e       Szuruppak jako wykonawca
 dumu-ni-ra      swojemu synowi
 na-na-mu-un-ri-ri udzielał / przekazywał

Przekład

„Szuruppak udzielał instrukcji swojemu synowi”.

Uwaga

Czasownik w tekście literackim może być powtarzany dla rytmu. Nie zawsze należy skracać powtórzenie w przekładzie.

17. Analiza pełnego zdania akadyjskiego

Tekst

ūta-napišti ana Gilgameš izakkara

Analiza

ūta-napišti   Utnapisztim
ana            do
Gilgameš       Gilgamesza
izakkara       przemówił / powiedział

Przekład

„Utnapisztim przemówił do Gilgamesza”.

Uwaga

Czasownik może pojawić się po imieniu adresata. Polski przekład może zachować naturalny szyk, ale nie powinien usuwać informacji o adresacie.

18. Analiza zdania z potopu

Tekst

abūbu ibassi

Analiza

abūbu    potop
ibassi   istnieje / pojawia się

Przekład

„Nadchodzi potop” albo „Jest potop”.

Wybór zależy od czasu i kontekstu narracji.

19. Analiza zdania o śmierci

Tekst

etemmu ina erṣeti ušēšib

Analiza

etemmu      duch zmarłego
ina erṣeti   w ziemi / w świecie podziemnym
ušēšib       osadził / umieścił

Przekład

„Umieścił ducha zmarłego w świecie podziemnym”.

20. Słownik terminów gramatycznych

21. Najważniejsze ostrzeżenie

W tekstach sumeryjskich i akadyjskich nie można bezpośrednio przenosić współczesnych kategorii:

• „dusza” nie zawsze oznacza niematerialną duszę;
• „piekło” nie zawsze odpowiada światu podziemnemu;
• „bóg” może być determinatywem, a nie osobnym słowem;
• „siedem niebios” nie musi oznaczać jednej ustalonej mapy kosmosu;
• „życie wieczne” może oznaczać wyjątkowy dar, a nie powszechną doktrynę;
• „grzech” może oznaczać naruszenie rytuału, zakazu lub porządku, a nie zawsze moralną winę.

22. Podsumowanie części 12

Część 12 obejmuje:

• zaawansowaną budowę czasownika sumeryjskiego;
• ergatyw i końcówki rzeczownika;
• czasowniki życia, śmierci, budowania, mówienia i dźwigania;
• akadyjskie czasy i tryby;
• zdania względne z ša;
• konstrukcje warunkowe z šumma;
• przeczenia ul i lā;
• stronę bierną i sprawczą;
• analizę pełnych zdań z „Instrukcji Szuruppaka”, „Atra-hasisa” i „Gilgamesza”.

Kolejna część obejmie słownik porównawczy najważniejszych logogramów sumeryjskich i ich odczytań akadyjskich.

Dział 22: slownik_pelny_tom_VII_A_czesc_13.md

Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 13: logogramy sumeryjskie i ich odczytania akadyjskie

1. Jak działa logogram akadyjski

W tekście akadyjskim skryba może zapisać słowo za pomocą znaku sumeryjskiego, lecz odczytywać je po akadyjsku. W transliteracji naukowej logogram zapisuje się często wielkimi literami.

Przykład:

LUGAL

Na tabliczce widnieje znak sumeryjski, ale w akadyjskim czytamy:

šarru = król

Zatem:

zapis:       LUGAL
odczyt:      šarru
przekład:    król

2. Najważniejsze logogramy rzeczownikowe

3. Logogramy bogów

4. Logogramy świata podziemnego

KUR

Sumeryjski: kur.

Akadyjski: šadû, erṣetu lub mātu.

Znaczenia: góra, kraina, kraj obcy, świat podziemny.

KI-GAL

Sumeryjski: ki-gal.

Akadyjski: erṣetu rabītu, Irkalla.

Znaczenie: wielka ziemia, świat zmarłych.

KUR-NU-GI4-A

Sumeryjski: kraina, z której nie ma powrotu.

Akadyjski odpowiednik: erṣet lā tāri.

GIDIM

Sumeryjski: gidim.

Akadyjski: etemmu.

Znaczenie: duch zmarłego.

NAM-UG3

Sumeryjski: los śmierci.

Akadyjski: šīmtu mūti, w zależności od kontekstu.

5. Logogramy człowieka

6. Logogramy ciała

7. Logogramy czynności