Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 12: gramatyka zaawansowana i odmiana czasowników

Uwaga. Jest to część robocza. Gramatyka sumeryjska i akadyjska ma wiele wyjątków, wariantów dialektalnych oraz różnic między epokami. Poniższe schematy służą do czytania naszych tekstów, nie zastępują pełnej gramatyki akademickiej.

1. Sumeryjska konstrukcja ergatywna

Sumeryjski często buduje zdanie przechodnie według schematu:

podmiot wykonujący czynność + dopełnienie + czasownik

Podmiot czasownika przechodniego w czasie dokonanym może otrzymywać końcówkę -e.

Przykład

lugal-e e2 mu-du3

lugal-e = król jako wykonawca
 e2      = dom
 mu-du3  = zbudował

Przekład:

„Król zbudował dom”.

Nie jest to dokładnie taki sam system jak polski mianownik–biernik.

2. Czasownik sumeryjski — budowa

Czasownik może zawierać:

przedrostek modalny
+ przedrostek kierunkowy
+ element podmiotowy
+ element dopełnienia
+ rdzeń
+ końcówka aspektowa

Schemat

mu-na-an-du3

Może być analizowany jako konstrukcja związana z wykonaniem czynności dla kogoś, lecz dokładne znaczenie zależy od tekstu.

Zasada: nie wolno tłumaczyć każdego klinu jako osobnego słowa.

3. Najważniejsze przedrostki czasownikowe

MU-

Może wskazywać czynność dokonaną, sprawczą lub skierowaną na określony obiekt.

BA-

Może wskazywać formę bierną, medialną albo czynność zachodzącą w określonym miejscu.

BI2-

Element kierunkowy lub zaimkowy związany z miejscem albo obiektem.

NA-

Może tworzyć zakaz, życzenie lub konstrukcję wolitywną.

HE2-

„Niech”, „oby”, „powinien”.

NU-

„Nie”, „brak”, „nie powinien”.

GA-

„Chcę”, „pozwól mi”, konstrukcja życzeniowa lub wolitywna.

MI-

Element sprawczy lub skierowany do określonej osoby, zależnie od konstrukcji.

4. Czasowniki używane w „Instrukcjach Szuruppaka”

DUG4

Znaczenie: mówić, powiedzieć.

inim dug4

„wypowiedzieć słowo”.

RI

Znaczenie: dawać, kierować, udzielać.

inim ga-ra-ab-ri

„skieruję do ciebie słowo”.

ZUH

Znaczenie: kraść, zabierać.

UR11

Znaczenie: orać, wykonywać pracę na polu, zależnie od znaku.

DU3

Znaczenie: budować, tworzyć, sporządzać.

GUB

Znaczenie: stać, stawiać, ustanawiać.

GEN

Znaczenie: iść, przychodzić, poruszać się.

KU4

Znaczenie: wejść, przejść.

E3

Znaczenie: wyjść, opuścić.

TIL

Znaczenie: żyć, trwać, zakończyć.

5. Czasowniki życia i śmierci

TI

Żyć, ożywać.

TIL

Żyć, pozostawać przy życiu, trwać.

UG3

Umrzeć, śmierć.

ŠU-BA-AN-TI

Brać, przyjąć, chwycić.

ZI-PA-AG

Formuła związana z życiem, ożywieniem lub ochroną.

A-KU3

Oczyszczać wodą lub przywracać czystość.

6. Czasowniki akadyjskie — podstawowe rdzenie

QABÛ — mówić

iqbi      powiedział
iqabbi    mówi / będzie mówił
qabû      mówić

EPĒŠU — robić, czynić, budować

epēš      zrób / uczynić
epēšū     robić

BANÛ — budować, tworzyć

ibni      zbudował / stworzył
bani      budować

BALĀṬU — żyć

ibluṭ     przeżył / ocalał
balāṭu    żyć

MÂTU — umrzeć

imāt      umrze
mītu      zmarły
mūtu      śmierć

ŠAKĀNU — położyć, ustanowić

iškun     ustanowił, położył
šakānu    położyć, ustanowić

ALĀKU — iść, przychodzić

illik     poszedł
alāku     iść

EBĒRU — przejść, przekroczyć

i-bir     przeszedł
ebēru     przechodzić

NAŠÛ — nieść, dźwigać

išši      niósł
našû      nieść

PETÛ — otworzyć

ipte      otworzył
petû      otwierać

KEPÛ — zamknąć

ikpī      zamknął
kepû      zamykać

7. Akadyjski czas przeszły

Czas przeszły często ma przedrostki osobowe.

Przykład:

iqbi

„powiedział”.

iškun

„ustanowił”, „położył”.

Uwaga: dokładna odmiana zależy od rdzenia, rodzaju czasownika i dialektu.

8. Akadyjski rozkaz

Pojedynczy adresat

epuš

„uczyń!”, „zbuduj!”.

Przykład z potopu

„Zburz dom i zbuduj łódź!”.

W tekstach przekładanych jako rozkaz do Atra-hasisa formy czasownikowe mogą być rekonstruowane na podstawie kontekstu i paraleli.

9. Zdania względne w akadyjskim

Najczęściej wprowadza je ša.

Przykład

ālu ša tīdûšu atta

ālu       miasto
ša        które
tīdûšu    znasz je
atta      ty

Przekład:

„Miasto, które dobrze znasz”.

Inny przykład

eleppu ša tabannûši atta

„Łódź, którą zbudujesz”.

10. Konstrukcja „gdy” i „kiedy”

W tekstach literackich czas może być wyrażany przez:

• czasownik w formie zależnej;
• przyimek i rzeczownik czasu;
• konstrukcję względną;
• powtarzaną formułę narracyjną.

Przykład przekładowy:

„Kiedy nadszedł siódmy dzień, wypuściłem gołębia”.

Nie zawsze jeden znak oznacza słowo „kiedy”; sens wynika z całej konstrukcji.

11. Strona bierna i sprawcza

Sumeryjski

Formy z BA- mogą wyrażać bierny lub medialny charakter czynności:

mu-na-du3

„został zbudowany” albo „zbudowano go”, zależnie od kontekstu.

Akadyjski

Strona bierna może być tworzona przez zmianę rdzenia i samogłosek.

ipte = otworzył
ippete = został otwarty / jest otwierany, zależnie od formy

W krytycznym przekładzie trzeba podać, jeśli odczyt jest niepewny.

12. Czasowniki modalne

Sumeryjskie

he2 = niech, oby
nu = nie, nie wolno
ga = chcę, pozwól mi
na = niech, powinien

Akadyjskie

lū = oby, niech
lā = nie
ul = nie
šumma = jeśli

Przykład

lū bēlī

„Niech mój pan…”.

13. Zdanie warunkowe akadyjskie

ŠUMMA

Znaczenie: jeśli, gdyby.

Przykład

šumma awīlum imāt

„Jeśli człowiek umrze…”.

W tekstach rytualnych warunek może wprowadzać omen:

„Jeśli człowiek zobaczy zły sen, należy wykonać rytuał”.

14. Przeczenie akadyjskie

UL

Zwykłe „nie” przy zdaniu oznajmującym.

ul idû

„Nie wie”.

LĀ

„Nie”, „brak”, często przy formach rozkazujących, bezokolicznikach lub rzeczownikach.

lā tāri

„bez powrotu”, „z którego nie ma powrotu”.

AJA / AJ

„Niech nie”, zakaz w określonych konstrukcjach.

15. Gramatyka imion bogów

Determinatyw

dEnlil

d nie jest wymawiane.

Zapis logograficzny

DINGIR EN.LIL

Można odczytać jako:

„bóg Enlil”

albo w tekście akadyjskim:

„ilu Ellil”.

Imię a tytuł

NIN.TU

Może być imieniem Nintu albo tytułem „Pani Łona”. Kontekst decyduje, czy pozostawiamy nazwę własną, czy tłumaczymy tytuł.

16. Analiza pełnego zdania sumeryjskiego

Tekst roboczy

Šuruppak-e dumu-ni-ra na-na-mu-un-ri-ri

Analiza

Šuruppak-e       Szuruppak jako wykonawca
 dumu-ni-ra      swojemu synowi
 na-na-mu-un-ri-ri udzielał / przekazywał

Przekład

„Szuruppak udzielał instrukcji swojemu synowi”.

Uwaga

Czasownik w tekście literackim może być powtarzany dla rytmu. Nie zawsze należy skracać powtórzenie w przekładzie.

17. Analiza pełnego zdania akadyjskiego

Tekst

ūta-napišti ana Gilgameš izakkara

Analiza

ūta-napišti   Utnapisztim
ana            do
Gilgameš       Gilgamesza
izakkara       przemówił / powiedział

Przekład

„Utnapisztim przemówił do Gilgamesza”.

Uwaga

Czasownik może pojawić się po imieniu adresata. Polski przekład może zachować naturalny szyk, ale nie powinien usuwać informacji o adresacie.

18. Analiza zdania z potopu

Tekst

abūbu ibassi

Analiza

abūbu    potop
ibassi   istnieje / pojawia się

Przekład

„Nadchodzi potop” albo „Jest potop”.

Wybór zależy od czasu i kontekstu narracji.

19. Analiza zdania o śmierci

Tekst

etemmu ina erṣeti ušēšib

Analiza

etemmu      duch zmarłego
ina erṣeti   w ziemi / w świecie podziemnym
ušēšib       osadził / umieścił

Przekład

„Umieścił ducha zmarłego w świecie podziemnym”.

20. Słownik terminów gramatycznych

21. Najważniejsze ostrzeżenie

W tekstach sumeryjskich i akadyjskich nie można bezpośrednio przenosić współczesnych kategorii:

• „dusza” nie zawsze oznacza niematerialną duszę;
• „piekło” nie zawsze odpowiada światu podziemnemu;
• „bóg” może być determinatywem, a nie osobnym słowem;
• „siedem niebios” nie musi oznaczać jednej ustalonej mapy kosmosu;
• „życie wieczne” może oznaczać wyjątkowy dar, a nie powszechną doktrynę;
• „grzech” może oznaczać naruszenie rytuału, zakazu lub porządku, a nie zawsze moralną winę.

22. Podsumowanie części 12

Część 12 obejmuje:

• zaawansowaną budowę czasownika sumeryjskiego;
• ergatyw i końcówki rzeczownika;
• czasowniki życia, śmierci, budowania, mówienia i dźwigania;
• akadyjskie czasy i tryby;
• zdania względne z ša;
• konstrukcje warunkowe z šumma;
• przeczenia ul i lā;
• stronę bierną i sprawczą;
• analizę pełnych zdań z „Instrukcji Szuruppaka”, „Atra-hasisa” i „Gilgamesza”.

Kolejna część obejmie słownik porównawczy najważniejszych logogramów sumeryjskich i ich odczytań akadyjskich.