Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 4: wartości sylabiczne, logogramy, determinatywy i imiona

1. Logogram i sylabogram

Logogram

Logogram zapisuje całe słowo, choć jego znak może pochodzić z języka sumeryjskiego, a tekst może być akadyjski.

LUGAL

Na tabliczce akadyjskiej może być czytane:

šarru = król

Sylabogram

Sylabogram zapisuje dźwięk lub sylabę:

ša, šu, šu2, šar, ra, bi, ti

Ten sam znak może mieć kilka wartości sylabicznych.

Zapis mieszany

Tekst może zawierać wszystkie trzy rodzaje zapisu jednocześnie:

DINGIR En-lil i-šak-ka-an

Można go odczytać jako:

„Bóg Enlil ustanawia”.

DINGIR jest logogramem i determinatywem, En-lil jest imieniem zapisanym częściowo logograficznie, a i-šak-ka-an jest zapisem sylabicznym akadyjskiego czasownika.

2. Polifonia — jeden znak, wiele odczytań

Znak AN

Możliwe odczytania:

an       niebo
an       sylaba an
dingir   bóg
ilu       bóg w akadyjskim
šamû      niebo w akadyjskim

Znak KI

ki       ziemia / miejsce
gi       wartość sylabiczna w niektórych zapisach
erṣetu   ziemia w akadyjskim
mātu     kraj w akadyjskim

Znak UD

ud       dzień
u4        dzień / czas
utu       bóg Słońca w złożeniu
ūmu       dzień w akadyjskim

Znak ŠU

šu       ręka
šu       sylaba šu
qātu      ręka w akadyjskim

Wniosek: transliteracja znaku nie zawsze jest tłumaczeniem. Odczyt ustala się dopiero na podstawie zdania.

3. Homofony i indeksy dolne

Homofony to różne znaki o tej samej lub podobnej wymowie. Współcześni badacze rozróżniają je indeksami:

a, a2, a3
du, du2, du3, du4
gal, gal2
gud, gud2
šè, še, še3

Przykład DU

Różne znaki mogą mieć wartości:

• du — iść, budować;
• du3 — budować, tworzyć;
• dug4 — mówić;
• du11 — mówić w innym zapisie;
• du8 — otwierać, rozwiązywać lub inna wartość zależna od znaku.

Nie wolno łączyć ich tylko dlatego, że w alfabecie łacińskim wyglądają podobnie.

4. Determinatywy

Determinatyw wskazuje kategorię słowa i zwykle nie jest wymawiany.

D — boskość

dInanna

Czytamy: Inanna.

GISZ / GIŠ — drewno, przedmiot z drewna

Może stać przed nazwą drzewa, narzędzia lub przedmiotu drewnianego.

URU — miasto

Może występować przed nazwą miasta i informować, że następny zapis jest nazwą miejscowości.

KUR — kraina, góra

Może określać nazwę krainy lub góry.

MUNUS — kobieta

Informuje, że następne słowo lub imię odnosi się do kobiety.

NITAH — mężczyzna

Informuje, że następne słowo odnosi się do mężczyzny.

GIŠ — drzewo / drewno

W imionach i nazwach przedmiotów może nie być wymawiany.

UDU — owca

W tekstach gospodarczych może wskazywać kategorię zwierząt.

ANŠE — osioł / zwierzę juczne

Może działać jako determinatyw przed nazwą zwierzęcia.

5. Bogowie i ich odpowiedniki

ANU / AN

Sumeryjski: An.

Akadyjski: Anu.

Funkcja: bóg nieba, ojciec bogów.

ENLIL / ELLIL

Sumeryjski: Enlil.

Akadyjski: Ellil.

Funkcja: bóg władzy, powietrza, decyzji i królewskości.

ENKI / EA

Sumeryjski: Enki.

Akadyjski: Ea.

Funkcja: bóg Apsu, mądrości, wód, magii i ochrony człowieka.

NINHURSAG / NINMAḪ / NINTU / MAMI

Różne tytuły i tradycje bogini-matki.

Funkcja: łono, narodziny, stworzenie człowieka, wyznaczanie losu.

NINURTA

Bóg wojny, działania królewskiego i kanałów. W „Atra-hasisie” należy do wielkich bogów związanych z decyzją o potopie.

ENNUGI

Nadzorca kanałów i wód. Jego imię może być zapisywane logograficznie w różnych wariantach.

NUSKU

Wezyr i posłaniec Ellila. Związany z ogniem i światłem.

UTU / ŠAMAŠ

Bóg Słońca, sprawiedliwości, dróg i przysiąg.

NANNA / SÎN

Bóg Księżyca.

Sumeryjski: Nanna.

Akadyjski: Sîn.

INANNA / IŠTAR

Bogini miłości, wojny, płodności, władzy i nieba.

EREŠKIGAL

Pani świata podziemnego.

NERGAL

Bóg wojny, zarazy i świata podziemnego.

DUMUZI / TAMMUZ

Bóg pasterzy i cyklu wegetacyjnego; związany z Inanną/Isztar i światem podziemnym.

NISABA

Bogini zboża, pisma i skrybów.

NAMTAR

Bóg lub demon losu, śmierci i zarazy.

GULA

Bogini uzdrawiania.

LAMAS̆TU

Demonica zagrażająca kobietom i dzieciom.

6. Imiona ludzi i bohaterów

ŠURUPPAK

Znaczenie: nazwa miasta; także imię mędrca i ojca Zi-ud-sury.

Akadyjski zapis: Šuruppak.

UBARA-TUTU

Ojciec Zi-ud-sury w tradycji sumeryjskiej.

ZI-UD-SURA

Bohater sumeryjskiej opowieści o potopie, syn Szuruppaka.

ATRA-HASIS

Akadyjskie imię bohatera potopu.

Znaczenie: „Niezwykle Mądry”.

UTA-NAPIŠTI

Bohater XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”.

Polska forma: Utnapisztim.

GILGAMEŠ

Król Uruk i bohater eposu.

Akadyjski zapis: Gilgameš.

Polska forma: Gilgamesz.

ENKIDU

Towarzysz Gilgamesza, człowiek stworzony przez bogów; po śmierci trafia do świata podziemnego.

ETANA

Król, który wyrusza ku niebu na grzbiecie orła.

ADAPA

Mądry człowiek z Eridu, któremu nie udało się otrzymać nieśmiertelności.

7. Miasta i świątynie

URUK

Sumeryjski zapis: Unug.

Akadyjski: Uruk.

Miasto Inanny, Gilgamesza i wielkich świątyń.

ERIDU

Sumeryjski zapis: NUN.KI.

Miasto Enkiego i Apsu.

NIPPUR

Miasto Enlila i świątyni Ekur.

ŠURUPPAK

Miasto związane z Zi-ud-surą i tradycją potopu.

E-KUR

„Dom Góry”, świątynia Enlila w Nippur.

E-AN-NA

„Dom Nieba”, świątynia Inanny w Uruk.

E-ABZU

„Dom Apsu”, siedziba Enkiego.

8. Złożenia opisujące świat

AN-KI

Niebo i ziemia; kosmos.

AN-UB-DA-LIMMU-BA

Cztery strony świata, dosłownie „cztery krańce nieba”.

KUR-NU-GI4-A

Kraina, z której nie ma powrotu; świat podziemny.

ABZU

Podziemna głębia wód.

KI-GAL

Wielka ziemia; świat podziemny.

E2-GAL

Wielki dom; pałac.

E2-GAL-LA

Pałac lub wielka siedziba.

9. Złożenia dotyczące człowieka

LU2-ULU3

Obcy człowiek, człowiek spoza wspólnoty.

NAM-LU2-ULU3

Ludzkość, rodzaj ludzki.

DUMU-LU2

Syn człowieka, dziecko człowieka.

ZI-LU2

Życie człowieka lub duch człowieka, zależnie od kontekstu.

ŠAG4-LU2

Serce człowieka; wnętrze człowieka.

KI-SIKIL

Młoda kobieta, dziewczyna.

NITAH

Mężczyzna, samiec, wojownik.

GEME2

Niewolnica, służąca.

ARAD2

Niewolnik, sługa.

10. Złożenia dotyczące życia i śmierci

NAM-TIL3

Los życia; życie jako przeznaczenie.

NAM-UG3

Los śmierci; śmiertelność.

ZI-TI-LA

Życie, ożywienie, powrót do życia.

A-KU3

Czysta woda; woda oczyszczenia.

A-ZU

Woda uzdrawiająca lub lekarz, zależnie od analizy.

GIDIM

Duch zmarłego.

KISPU

Ofiara dla zmarłych i przodków.

KI-SIKIL-LA

Młoda kobieta, dziewica lub kobieta w określonym statusie rytualnym.

11. Logogramy akadyjskie w tekstach o potopie

12. Jak rozpoznać zapis mieszany

Przykład uproszczony:

DINGIR En-lil i-šak-ka-an

Analiza:

DINGIR       determinatyw / bóg
En-lil       imię boga
i-šak-ka-an  zapis sylabiczny akadyjskiego czasownika

Przekład:

„Bóg Enlil ustanawia”.

Nie należy tłumaczyć po kolei: „bóg Enlil i szak kan”. Sylabogramy zapisują wymowę akadyjskiego słowa, a nie osobne polskie wyrazy.

13. Ćwiczenia z odczytu

Ćwiczenie 1

AN-IMIN-BI KI-IMIN-BI

Odczyt: an-imin-bi ki-imin-bi.

Przekład: „Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Ćwiczenie 2

DUMU ŠURUPPAK

Odczyt: dumu Šuruppak.

Przekład: „syn Szuruppaka”.

Ćwiczenie 3

DINGIR INANNA

Odczyt: dInanna / Inanna.

Przekład: „bogini Inanna”.

Ćwiczenie 4

KI-GAL

Odczyt: ki-gal.

Przekład: „wielka ziemia”, „świat podziemny”.

14. Najważniejsza zasada przekładu

Przy każdym znaku należy zapytać:

1. Czy jest to logogram?
2. Czy jest to zapis sylabiczny?
3. Czy jest to determinatyw?
4. W jakim języku czytamy tekst?
5. Czy znak ma indeks dolny?
6. Czy kontekst jest literacki, rytualny, administracyjny czy astronomiczny?
7. Czy istnieje wariant w innym rękopisie?

Dopiero potem wybiera się polski przekład.

15. Następna część

Część 5 obejmie:

• pełną tabelę determinatywów;
• pełną tabelę najczęstszych wartości sylabicznych;
• zasady transliteracji znaków nieczytelnych;
• przykłady zapisu awersu, rewersu i kolumn;
• analizę całych wersów z „Instrukcji Szuruppaka”, „Atra-hasisa” i XI tabliczki „Gilgamesza”.