Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 5: determinatywy, transliteracja i analiza całych wersów

1. Determinatywy — pełniejsza tabela praktyczna

Determinatyw to znak, który wskazuje kategorię następnego słowa. Zwykle nie jest wymawiany.

d / DINGIR — boskość

Przykład:

dInanna

Czytamy: Inanna.

Nie czytamy: dingir Inanna, chyba że opisujemy zapis.

GIŠ — drzewo i drewno

Stoi przed nazwą drzewa, drewna albo przedmiotu drewnianego.

URU — miasto

Wskazuje nazwę miasta:

URU Unug = miasto Uruk

KUR — kraina lub góra

Może poprzedzać nazwę krainy, gór albo obcego terytorium.

KI — miejsce i kraina

Może występować jako część nazwy geograficznej.

MUNUS — kobieta

Wskazuje osobę płci żeńskiej albo żeńskie imię.

NITAH — mężczyzna

Wskazuje osobę płci męskiej albo męskie imię.

DUMU — dziecko lub syn

Może być częścią określenia pokrewieństwa albo tytułu.

UDU — owca i małe bydło

W tekstach gospodarczych wskazuje grupę zwierząt.

ANŠE — osioł i zwierzę juczne

Może poprzedzać nazwę zwierzęcia jucznego.

MUŠ — wąż

Wskazuje węża lub istotę wężową.

UR — pies lub zwierzę drapieżne

Wartość zależy od tekstu i epoki.

KUŠ — skóra

Wskazuje skórę, worek lub przedmiot wykonany ze skóry.

GI — trzcina

Wskazuje trzcinę lub przedmiot trzcinowy.

U2 — roślina, zioło

Wskazuje nazwę rośliny lub ziela.

LUM — owoc lub roślina

Występuje w nazwach roślin i owoców.

MEŠ — liczba mnoga

Nie zawsze jest determinatywem. Może być elementem gramatycznym wskazującym wielość.

KI — miejsce

W nazwach miejsc zapis może być niewymawiany.

2. Najczęstsze wartości sylabiczne

Poniższa tabela nie jest pełnym repertuarem wszystkich wartości, lecz praktyczną listą potrzebną do odczytu naszych tekstów.

3. Odczyt indeksów dolnych

Przykład

du, du2, du3, du4

Indeksy nie są częścią wymowy. Są oznaczeniami naukowymi różnych znaków.

Jak to czytać

• du3 może być odczytane jako du3 w transliteracji;
• w przekładzie zostanie przełożone zgodnie z wartością, np. „budować”;
• indeks nie powinien być wymawiany jako „du trzy”.

Akcenty i diakrytyka

š = sz / spółgłoska š
ḫ = spółgłoska gardłowa
ṣ = emfatyczne s
ṭ = emfatyczne t
ā, ē, ī, ū = samogłoski długie

Przykład:

šamû = niebo
ḫasīsu = mądry
napištu = życie

4. Przykład całego wersu sumeryjskiego

Transliteracja

dumu-ĝu10 na ga-ri na-ri-ĝu10 he2-dab5

Rozbicie

dumu       syn / dziecko
ĝu10        mój
na         element prośby lub konstrukcji
ga-ri      pozwól mi / niech
na-ri-ĝu10 skieruję do ciebie
he2-dab5    powinieneś przyjąć / uważać

Przekład roboczy

„Mój synu, pozwól, że udzielę ci słowa; powinieneś uważać!”.

Uwaga: przekład nie powstaje przez mechaniczne podstawienie jednego polskiego słowa za każdy znak. Część sylab tworzy konstrukcję gramatyczną.

5. Przykład z „Instrukcji Szuruppaka”

Transliteracja uproszczona

gan2 kaskal-la nam-bi2-ib-ja2-ja2

Analiza

gan2       pole
kaskal-la  droga / na drodze
nam-bi2     nie powinno być / nie należy

Przekład

„Nie powinieneś umieszczać pola przy drodze”.

Uwaga

Warianty rękopiśmienne mogą dodawać słowa „ścieżka” albo rozwijać sens o ryzyku związanym z położeniem pola. Dlatego w wydaniu naukowym trzeba zaznaczyć wariant, a nie ukrywać go w płynnym przekładzie.

6. Przykład z „Atra-hasisa”

Logogramy i akadyjski odczyt

DINGIR.MEŠ

Analiza:

DINGIR = bóg
MEŠ    = liczba mnoga

Przekład:

„bogowie”.

W odczycie akadyjskim może to być zapisane jako ilāni, choć na tabliczce widoczne są sumeryjskie logogramy.

Przykład

DUMU Ubara-Tutu

Dosłownie: syn Ubara-Tutu.

Po akadyjsku: mār Ubara-Tutu.

7. Przykład z XI tabliczki „Eposu o Gilgameszu”

Zapis

šuruppak ālu ša tīdûšu atta

Rozbicie

šuruppak       Szuruppak
ālu            miasto
ša             który / które
tīdûšu         znasz je
atta            ty

Przekład

„Szuruppak — miasto, które dobrze znasz”.

Uwaga: akadyjskie ša wprowadza zdanie względne. Nie należy tłumaczyć go zawsze jednym polskim słowem, jeśli wymaga tego składnia.

8. Przykład: „zburz dom i zbuduj łódź”

Transliteracja akadyjska

bīta epši eleppa bini

Rozbicie

bīta   dom
epši   zburz / uczyń
eleppa łódź
bini   zbuduj

Przekład

„Zburz dom i zbuduj łódź”.

Uwaga: w innych wydaniach szyk i rekonstrukcja mogą być nieco inne. Przy zniszczonej tabliczce należy podać wariant.

9. Przykład z tekstu o świecie podziemnym

Zapis

kur-nu-gi4-a

Rozbicie

kur  kraina
nu   nie
gi4  wracać
-a   końcówka relacyjna / miejscowa

Przekład

„Kraina, z której nie ma powrotu”.

Wariant: „Kraj, z którego się nie wraca”.

10. Przykład rytualny

Zapis

gidim lu2 u3-tu-da

Rozbicie

gidim       duch zmarłego
lu2         człowiek
u3-tu-da     urodzony / zrodzony

Przekład roboczy

„Duch człowieka zrodzonego”.

W konkretnym zaklęciu całość może oznaczać ducha osoby zmarłej, ducha niepochowanego albo ducha bez potomków. Kontekst rytuału jest niezbędny.

11. Jak zapisać nieczytelny wers

Jeżeli tabliczka jest uszkodzona:

l. 23  [dumu-ĝu10 ... na-ri ...]

Jeżeli nie można rozpoznać znaku:

l. 23  dumu-ĝu10 x x na-ri

Jeżeli wydawca uzupełnia znak z paraleli:

l. 23  dumu-ĝu10 [inim] ga-ri

Jeżeli uzupełnienie jest tylko prawdopodobne:

l. 23  dumu-ĝu10 (inim) ga-ri

Zasada: brakującego tekstu nie należy przepisywać jako pewnego oryginału.

12. Awers, rewers i kolumny

Awers

obv. i 1–10

Oznacza pierwszą kolumnę awersu, wersy 1–10.

Rewers

rev. ii 1–8

Oznacza drugą kolumnę rewersu, wersy 1–8.

Krawędź

edge 1–3

Oznacza tekst zapisany na bocznej krawędzi tabliczki.

Kolofon

Kolofon może podawać:

• tytuł utworu;
• liczbę wersów;
• imię skryby;
• miesiąc i rok;
• informację o właścicielu tabliczki.

13. Różnica między znakiem a słowem

𒀭

To znak graficzny.

AN

To nazwa znaku i jego wartość logograficzna.

an

To transliteracja wartości.

šamû

To akadyjski odczyt tego samego logogramu.

niebo

To polski przekład.

Pełny łańcuch wygląda więc tak:

znak → nazwa → transliteracja → odczyt językowy → przekład.

14. Mini-słownik końcówek sumeryjskich

Uwaga: funkcja końcówki zależy od okresu, dialektu, tekstu i konstrukcji. Tabela jest praktyczna, nie wyczerpuje gramatyki sumeryjskiej.

15. Mini-słownik akadyjskich elementów gramatycznych

16. Jak stworzyć przekład naukowy

Dla każdego wersu należy sporządzić cztery warstwy:

Warstwa 1 — znaki

znaki klinowe z fotografii lub wydania

Warstwa 2 — transliteracja

an-imin-bi ki-imin-bi

Warstwa 3 — analiza

an      niebo
imin    siedem
bi      ich / jest ich
ki      ziemia
imin    siedem
bi      ich / jest ich

Warstwa 4 — przekład

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

Dopiero tak przygotowany przekład można porównać z innymi rękopisami.

17. Najczęstsze błędy początkujących

1. Odczytywanie każdego znaku jako jednego polskiego słowa.
2. Pomijanie determinatywów bez odnotowania ich obecności.
3. Tłumaczenie logogramu według sumeryjskiej nazwy w tekście akadyjskim.
4. Mylenie znaku AN „niebo” z każdym słowem oznaczającym boga.
5. Uznawanie indeksu dolnego za część wymowy.
6. Pomijanie końcówek przypadków.
7. Dopisywanie brakujących wersów bez zaznaczenia rekonstrukcji.
8. Traktowanie różnych mitów jako jednego systemu religijnego.
9. Tłumaczenie późniejszych kopii tak, jakby były oryginałem z III tysiąclecia p.n.e.
10. Uzależnianie przekładu wyłącznie od popularnego tłumaczenia angielskiego.

18. Podsumowanie części 5

Ta część pokazuje, jak przejść od fotografii lub zapisu znaków do polskiego przekładu:

znak klinowy
→ transliteracja
→ wartości znaku
→ język sumeryjski lub akadyjski
→ gramatyka
→ wariant rękopiśmienny
→ przekład polski

Kolejna część obejmie katalog nazw własnych i geografii: bogów, demonów, miast, świątyń, rzek, gór, krain niebiańskich i świata podziemnego.