Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII A — katalog znaków i wartości

Część 9: paleografia, epoki pisma i odczyt fotografii tabliczki

1. Czym jest paleografia

Paleografia bada kształt znaków i sposób ich zapisu w różnych epokach. Ten sam znak może wyglądać zupełnie inaczej na tabliczce z III tysiąclecia p.n.e. i na tabliczce asyryjskiej z I tysiąclecia p.n.e.

Dlatego przy odczycie trzeba zapytać:

• z jakiej epoki pochodzi tabliczka;
• z jakiego miasta lub archiwum;
• czy tekst jest sumeryjski, akadyjski czy dwujęzyczny;
• czy skryba pisał kursywą, czy starannie kopiował starszą formę;
• czy znak jest kompletny, czy uszkodzony.

2. Główne epoki pisma klinowego

Pismo archaiczne

Okres: około końca IV i początku III tysiąclecia p.n.e.

Cechy:

• znaki często mają charakter obrazkowy;
• kliny nie są jeszcze całkowicie ujednolicone;
• kierunek zapisu i kształt znaków różnią się od późniejszych;
• teksty są głównie administracyjne i gospodarcze.

W tej epoce znak może przypominać przedmiot bardziej niż późniejszy znak klinowy.

Okres wczesnodynastyczny

Okres: około 2900–2350 p.n.e.

Cechy:

• znaki są bardziej klinowe;
• pojawia się wiele wariantów lokalnych;
• teksty królewskie, administracyjne i religijne rozwijają się.

Okres akadyjski

Okres: około 2350–2200 p.n.e.

Cechy:

• pismo służy zarówno sumeryjskiemu, jak i akadyjskiemu;
• rośnie znaczenie zapisu sylabicznego;
• imiona i teksty akadyjskie mogą być zapisywane logogramami sumeryjskimi.

Okres Ur III

Okres: około 2100–2000 p.n.e.

Cechy:

• pismo jest regularne i często starannie wykonane;
• administracja używa ogromnej liczby tabliczek;
• znaki są zwarte i mniej obrazkowe.

Okres starobabiloński

Okres: około 2000–1600 p.n.e.

Cechy:

• charakterystyczne, często ukośne znaki;
• bardzo bogata literatura sumeryjska i akadyjska;
• wiele kopii „Instrukcji Szuruppaka”, mitów i zaklęć;
• teksty szkolne i ćwiczenia skrybów.

Okres średniobabiloński

Okres: około 1600–1000 p.n.e.

Cechy:

• rozwój tradycji literackiej i rytualnej;
• rosnąca liczba tekstów akadyjskich;
• standardyzacja wielu wartości znaków.

Okres nowoasyryjski i nowobabiloński

Okres: około 1000–539 p.n.e.

Cechy:

• znaki są zwykle bardziej pionowe i ostre;
• pismo asyryjskie bywa wąskie i gęste;
• teksty astronomiczne, magiczne i królewskie mają ustalone formy;
• kopiuje się starsze dzieła, czasem zachowując archaiczne słownictwo.

3. Jak oglądać fotografię tabliczki

Krok 1 — sprawdź krawędzie

Tabliczka ma zwykle:

• awers;
• rewers;
• lewą i prawą krawędź;
• górną i dolną krawędź.

Tekst może przechodzić przez krawędź. Nie wolno uznać końca awersu za koniec wersu, dopóki nie sprawdzi się boków.

Krok 2 — znajdź kolumny

Kolumny mogą być oddzielone pionową przestrzenią. Wąska tabliczka może mieć jedną kolumnę, szeroka kilka.

Krok 3 — określ kierunek klinów

Kliny wykonano trzcinowym rylcem. Każdy ślad ma:

• główkę klinową;
• długość;
• kierunek;
• nacisk;
• położenie względem innych klinów.

Krok 4 — nie myl pęknięcia ze znakiem

Pęknięcie gliny może wyglądać jak długi klin. Znak jest częścią regularnego układu; pęknięcie zwykle przecina kilka znaków bez zachowania ich rytmu.

Krok 5 — zaznacz ubytki

Jeśli część znaku jest odłamana:

⸢znak⸣

Jeśli nie da się go odczytać:

x

Jeśli brak kilku znaków:

x x x

4. Kliny i ich położenie

Klin poziomy

Może być częścią wielu znaków. Sam kierunek nie wystarcza do odczytu.

Klin pionowy

Może wskazywać element znaku AN, KI, E2 lub wielu innych.

Klin ukośny

Występuje w liczbach i znakach o strukturze diagonalnej.

Klin końcowy

Krótki klin umieszczony na końcu znaku może rozróżniać znak od podobnego homofonu.

Ważne: nie istnieje prosty alfabet „jeden klin = jedna litera”. Znaki składają się z całych układów klinów.

5. Przykładowe rozpoznawanie znaków

AN / DINGIR

Szukaj znaku o zwartej, gwiazdowej strukturze. W tekstach literackich często stoi przed imieniem boga.

KI

Znak ma zwykle zwartą, poziomo-pionową formę. W złożeniu AN.KI oznacza „niebo i ziemię”.

E2

W wielu epokach przypomina plan domu lub obramowane wnętrze.

LUGAL

Złożony znak „wielki człowiek”: LU2 + GAL. W tekstach królewskich występuje często.

DUMU

Znak „syn/dziecko”, występujący w genealogiach i imionach.

NIN

Częsty w imionach bogiń, np. Ninmah, Nintu, Ninlil.

UDU

Znak owcy, często występujący w rachunkach gospodarczych i ofiarach.

GUD

Znak wołu, w tekstach rolniczych, gospodarczych i literackich.

6. Jak rozpoznać liczbę

Liczby mogą być zapisane:

• powtarzającymi się klinami;
• znakami liczbowymi;
• w systemie sześćdziesiętnym;
• wraz z jednostką miary;
• w sposób skrócony przez skrybę.

Przykład:

IMIN UDU

Może oznaczać „siedem owiec”, ale dopiero kontekst rachunkowy potwierdza tę interpretację.

W formule:

AN-IMIN-BI KI-IMIN-BI

IMIN oznacza siedem, ponieważ powtarza się w paralelnej strukturze niebo/ziemia.

7. Znak a epoka

Ten sam znak może mieć różną postać:

Tabela jest orientacyjna. Dokładny kształt należy sprawdzać w tablicach paleograficznych dla danej epoki.

8. Jak porównać znak z wydaniem naukowym

1. Zrób zdjęcie awersu i rewersu w tej samej orientacji.
2. Zaznacz kolumny i wiersze.
3. Przepisz znaki bez tłumaczenia.
4. Porównaj z rysunkiem klinów, nie tylko z transliteracją.
5. Zaznacz różnice między fotografią i wydaniem.
6. Sprawdź paralelne kopie.
7. Dopiero wtedy wybierz odczyt.

9. Przykład zapisu naukowego

Obserwacja

obv. i 1: znak częściowo uszkodzony, następnie AN, IMIN, BI

Transliteracja

obv. i 1: [x] an-imin-bi

Rekonstrukcja

obv. i 1: [an]-imin-bi

Przekład

„[Niebios] jest siedem”.

Nie należy usuwać nawiasów, jeżeli pierwszy znak nie zachował się w całości.

10. Kopia a oryginał

Wiele znanych utworów zachowało się w kopiach wykonanych setki lat po powstaniu kompozycji. Dlatego należy rozróżniać:

• kompozycję literacką;
• konkretną tabliczkę;
• rękopis;
• wydanie kompozytne;
• rekonstrukcję wydawcy.

Przykład: „Instrukcje Szuruppaka” są nazwą utworu, lecz zachowało się wiele tabliczek i fragmentów. Przekład kompozytny łączy różne rękopisy.

11. Kolofon

Kolofon może zawierać:

nazwa utworu
numer tabliczki
liczba wersów
imię skryby
miesiąc
rok panowania króla

Przykład struktury:

„Trzecia tabliczka. «Kiedy bogowie zamiast człowieka…». Ręka skryby Ipiq-Aji. Miesiąc Ajar. Rok króla Ammi-saduqa”.

Kolofon nie zawsze został napisany przez autora. Zwykle jest informacją skryby lub właściciela tabliczki.

12. Jak rozpoznać kopię szkolną

Kopia szkolna może mieć:

• starannie powtarzane wersy;
• błędy ucznia;
• ćwiczenia pojedynczych znaków;
• tekst zapisany tylko na jednej stronie;
• dopiski nauczyciela;
• warianty ortograficzne.

Nie każdy błąd oznacza inny mit. Może być błędem skryby.

13. Jak rozpoznać tekst literacki

Tekst literacki często ma:

• powtarzające się formuły;
• paralelne wersy;
• dialogi;
• przemowy bogów;
• określenia epickie;
• zakończenie lub kolofon;
• regularne podziały na tabliczki.

Przykład paralelizmu:

an-imin-bi
ki-imin-bi

„Niebios jest siedem, ziem jest siedem”.

14. Jak rozpoznać tekst rytualny

Tekst rytualny może mieć:

• instrukcję „weź”, „połóż”, „wylej”, „wypowiedz”;
• nazwy ziół, wody, oleju i kadzidła;
• wezwania bogów;
• powtórzenia ochronne;
• formułę zakończenia zaklęcia;
• opis czynności wykonywanej przy chorym lub zmarłym.

Nie należy przekładać formuły rytualnej jak opowiadania. Czasowniki mogą być rozkazami lub instrukcjami kapłana.

15. Jak czytać tekst uszkodzony

Ubytek mały

[udu] = owca, jeśli paralela potwierdza znak

Ubytek średni

[ … ] 5–7 znaków brak

Ubytek duży

[około 10 wersów brak]

Rekonstrukcja z paraleli

⸢udu⸣ [ … ]

Oznacza to, że ślady znaku sugerują udu, ale tekst nie jest zachowany w pełni.

16. Najczęstsze problemy na zdjęciu

Światło boczne

Cień może sprawić, że jeden klin wygląda jak dwa. Zdjęcie należy wykonać pod różnym kątem.

Zbyt mocne wygładzenie

Programy poprawiające obraz mogą usuwać płytkie kliny. Nie należy traktować ich rekonstrukcji jako pewnej.

Odłamana krawędź

Brakujący fragment może obejmować koniec wersu, nie cały wiersz.

Pęknięcie

Pęknięcie nie jest znakiem. Jeśli przechodzi przez kilka sąsiednich znaków, trzeba je oznaczyć jako uszkodzenie.

Wtórne odciski

Czasami na tabliczce znajdują się odciski palców, przypadkowe zadrapania albo ślady późniejszego kontaktu z narzędziem.

17. Schemat pełnego opisu tabliczki

Numer muzealny:
Materiał: glina
Wymiary:
Stan zachowania:
Strona: awers / rewers / krawędź
Liczba kolumn:
Język:
Pismo:
Okres:
Gatunek:
Transliteracja:
Przekład:
Warianty:
Bibliografia:

18. Podsumowanie części 9

Paleografia uczy, że znak klinowy należy czytać razem z:

• epoką;
• stylem pisma;
• miejscem na tabliczce;
• sąsiednimi znakami;
• językiem;
• wariantami rękopiśmiennymi;
• stanem zachowania gliny.

Nie ma bezpiecznego odczytu bez kontroli tych elementów.

Następna część obejmie słownik pełnych formuł: pozdrowień, rozkazów, modlitw, zaklęć, formuł potopu, formuł pogrzebowych i kolofonów.