Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII F — indeks chronologiczny i rękopiśmienny

Część 1: epoki, języki, kopie i datowanie tabliczek

1. Dlaczego datowanie jest ważne

Ten sam mit może być zapisany na tabliczce powstałej wiele stuleci po ułożeniu kompozycji. Dlatego trzeba odróżniać:

• datę powstania tradycji;
• datę zapisania konkretnej kopii;
• język kopii;
• miejsce znalezienia tabliczki;
• szkołę skrybów;
• późniejsze poprawki i rekonstrukcje.

„Instrukcje Szuruppaka” mogą być kompozycją bardzo starą, lecz znane nam kopie często pochodzą z późniejszych okresów. Podobnie tekst o potopie może zachowywać starsze motywy w kopii akadyjskiej.

2. Okres archaiczny

Datowanie orientacyjne

Około końca IV i początku III tysiąclecia p.n.e.

Cechy

• pismo ma jeszcze charakter obrazkowo-administracyjny;
• znaki nie są całkowicie ujednolicone;
• teksty dotyczą głównie dóbr, zwierząt, pracowników i świątyń;
• język literacki nie jest jeszcze zachowany w późniejszej formie.

Znaczenie dla słownika

Ten sam znak może wyglądać inaczej niż w piśmie starobabilońskim. Nie należy odczytywać archaicznej tabliczki wyłącznie na podstawie późniejszej postaci znaku.

3. Okres wczesnodynastyczny

Datowanie orientacyjne

Około 2900–2350 p.n.e.

Cechy

• rozwój miast-państw;
• teksty królewskie i świątynne;
• rozwój sumeryjskiego zapisu administracyjnego;
• pojawienie się literackich tradycji, których późniejsze kopie są lepiej zachowane.

Teksty związane z człowiekiem

W tym okresie kształtują się tradycje o:

• miastach;
• pracy;
• królewskości;
• bogach opiekuńczych;
• potopie;
• przodkach i świątyniach.

4. Okres akadyjski

Datowanie orientacyjne

Około 2350–2200 p.n.e.

Cechy

• akadyjski staje się ważnym językiem państwowym;
• sumeryjskie logogramy mogą zapisywać akadyjską wymowę;
• rozwija się zapis imion królewskich i bogów;
• pojawiają się teksty dwujęzyczne i mieszane.

Ważne rozróżnienie

Tabliczka akadyjska może wyglądać „sumeryjsko”, ponieważ skryba używa logogramów sumeryjskich. Nie oznacza to, że cały tekst jest po sumeryjsku.

5. Okres Ur III

Datowanie orientacyjne

Około 2112–2004 p.n.e.

Cechy

• bardzo rozwinięta administracja;
• tysiące tabliczek gospodarczych;
• regularne pismo;
• rozbudowane archiwa świątynne i pałacowe;
• standardowe formuły rachunkowe.

Słownictwo

Najczęściej występują terminy dotyczące:

• zboża;
• owiec;
• wołów;
• piwa;
• oleju;
• robotników;
• kanałów;
• świątyń;
• racji żywnościowych.

6. Okres starobabiloński

Datowanie orientacyjne

Około 2000–1600 p.n.e.

Znaczenie

To jeden z najważniejszych okresów dla zachowania literatury sumeryjskiej i akadyjskiej.

Cechy pisma

• znaki są często ukośne i zwarte;
• skrybowie kopiują starsze utwory;
• szkoły uczą list znaków i tekstów literackich;
• występują warianty lokalne.

Teksty

Z tego środowiska pochodzą lub są kopiowane tradycje:

• „Instrukcji Szuruppaka”;
• „Enki i Ninmah”;
• „Zejścia Inanny”;
• „Gilgamesza, Enkidu i świata podziemnego”;
• tekstów szkolnych;
• zaklęć i lamentacji.

Znaczenie dla przekładu

Nie wolno zakładać, że każda kopia jest identyczna. Skryba mógł:

• skrócić wers;
• dopisać wariant;
• zmienić znak;
• dostosować gramatykę;
• popełnić błąd;
• zachować archaiczną formę.

7. Okres średniobabiloński

Datowanie orientacyjne

Około 1600–1000 p.n.e.

Cechy

• rozwój literatury akadyjskiej;
• utrwalanie tradycji rytualnych;
• kopie tekstów sumeryjskich w szkołach;
• rozwój słowników i list znaków;
• coraz większa rola akadyjskiego jako języka literackiego.

Teksty

• kopie „Atra-hasisa”;
• tradycje „Enūma eliš”;
• zaklęcia Udug-hul;
• teksty przeciw Lamasztu;
• listy bogów, demonów i znaków;
• teksty astronomiczne.

8. Okres nowoasyryjski

Datowanie orientacyjne

Około 1000–609 p.n.e.

Cechy

• gęste, często pionowe pismo;
• rozbudowane biblioteki królewskie;
• kopie starszej literatury;
• wiele tekstów akadyjskich;
• katalogowanie zaklęć, omenów i dzieł literackich.

Biblioteka Aszurbanipala

W bibliotece królewskiej kopiowano i przechowywano:

• „Epos o Gilgameszu”;
• teksty medyczne;
• zaklęcia;
• omenologia;
• astronomię;
• listy słów i znaków;
• teksty kosmologiczne.

9. Okres nowobabiloński

Datowanie orientacyjne

Około 626–539 p.n.e.

Cechy

• tradycja Marduka i Babilonu;
• kopie „Enūma eliš”;
• teksty astronomiczne;
• dokumenty świątynne;
• rozwój pisma kancelaryjnego i literackiego.

10. Okres achemenidzki i późniejszy

Datowanie orientacyjne

Od VI wieku p.n.e. dalej.

Cechy

• akadyjski pozostaje językiem uczonych i świątyń;
• teksty astronomiczne i leksykalne są nadal zapisywane;
• tradycje kosmologiczne mogą być interpretowane na nowo;
• pismo klinowe stopniowo traci codzienne zastosowanie.

11. Datowanie według pisma

Cechy starobabilońskie

• znaki szerokie i ukośne;
• wiele klinów ułożonych pod kątem;
• głębokie, wyraźne odciski;
• częste tabliczki szkolne i literackie.

Cechy nowoasyryjskie

• znaki wąskie i pionowe;
• pismo gęste;
• częste teksty akadyjskie;
• duże tabliczki biblioteczne.

Ograniczenie

Styl pisma nie zawsze wystarcza do pewnego datowania. Skryba może kopiować starszy styl, a tabliczka może pochodzić z innego regionu.

12. Datowanie według języka

Sumeryjski

W późnych okresach często jest językiem tradycji, liturgii, szkoły i literatury.

Akadyjski

Jest językiem administracji, prawa, epiki, magii, astronomii i korespondencji.

Tekst dwujęzyczny

Może zawierać:

sumeryjski wers
akadyjski odpowiednik

Akadyjska część nie zawsze jest dosłownym przekładem sumeryjskiej. Może być interpretacją lub rozwinięciem.

13. Rękopis, kompozycja i wydanie kompozytne

Kompozycja

Utwór literacki, np. „Atra-hasis” albo „Instrukcje Szuruppaka”.

Rękopis

Jedna konkretna tabliczka lub fragment tabliczki.

Wydanie kompozytne

Tekst zestawiony z wielu rękopisów.

Rekonstrukcja

Uzupełnienie brakujących wersów na podstawie paralel, gramatyki i kontekstu.

Przekład kompozytny

Przekład utworu złożonego z wielu kopii, a nie jednej fizycznej tabliczki.

14. Jak opisać pochodzenie tekstu

Przykładowy opis:

Utwór: Instrukcje Szuruppaka
Język kompozycji: sumeryjski
Zachowane kopie: różne okresy, w tym kopie starobabilońskie
Gatunek: literatura mądrościowa
Tekst: kompozytne wydanie wielu rękopisów
Przekład: roboczy, z zachowaniem luk

Przykład dla „Atra-hasisa”:

Utwór: Atra-hasis
Język główny: akadyjski
Najpełniejsza tradycja: starobabilońska i późniejsze kopie
Gatunek: mit stworzenia i potopu
Tekst: kompozytne wydanie fragmentów

15. Tabela chronologiczna

16. Podsumowanie części 34

Część 34 obejmuje:

• główne epoki pisma klinowego;
• różnice między pismem archaicznym, starobabilońskim i nowoasyryjskim;
• język sumeryjski i akadyjski;
• datowanie tabliczek;
• kopie, rękopisy i wydania kompozytne;
• biblioteki skrybów;
• sposób opisywania źródła przekładu.

Następna część obejmie indeks terminów paleograficznych, muzealnych i wydawniczych, potrzebnych do opisu konkretnej tabliczki ze zdjęcia.