Pełny słownik sumeryjsko-akadyjski

Tom VII F — indeks paleograficzny i wydawniczy

Część 2: terminy muzealne, paleograficzne i edytorskie

1. Tabliczka i jej części

Tabliczka

Angielski: tablet.

Niemiecki/francuski w literaturze: Tafel, tablette.

Akadyjski: ṭuppu.

Sumeryjski: dub.

Awers

Skrót: obv.

Pierwsza strona tabliczki, zwykle przeciwna rewersowi.

Rewers

Skrót: rev.

Druga strona tabliczki.

Krawędź

Angielski: edge.

Boczna lub dolna część tabliczki, na której również może znajdować się tekst.

Kolumna

Skrót: col.

Pionowy blok tekstu na awersie lub rewersie.

Wers

Skrót: l. lub line.

Jednostka numeracji tekstu literackiego.

Pole tekstowe

Obszar tabliczki przeznaczony na zapis.

Margines

Pusta przestrzeń przy krawędzi lub między kolumnami.

Kolofon

Końcowa informacja o tekście, skrybie, liczbie wersów, dacie lub właścicielu.

2. Stan zachowania

Fragment

Część tabliczki zachowana bez reszty obiektu.

Skrót: frag.

Ubytek

Brakująca część gliny lub tekstu.

Skrót: lac.

Pęknięcie

Rozdarcie lub złamanie gliny, które może przecinać znaki.

Odłamanie

Brak fragmentu krawędzi tabliczki.

Zatarcie

Znak lub część znaku stała się płytka i trudna do odczytu.

Erozja

Powolne zniszczenie powierzchni gliny.

Wtórny odcisk

Ślad powstały po pierwotnym zapisaniu tabliczki, np. przez kontakt z innym przedmiotem.

Ślad klina

Widoczny odcisk rylca, nawet jeśli cały znak nie zachował się.

3. Oznaczenia edytorskie

[ … ]

Tekst lub znak nie zachowany.

x

Znak nieczytelny.

x x x

Kilka znaków nieczytelnych.

[x]

Miejsce uszkodzone, ale wydawca podejrzewa obecność jednego znaku.

⸢ … ⸣

Znak zachowany częściowo; rekonstrukcja na podstawie śladów.

⌈ … ⌉

Znak częściowo widoczny przy krawędzi.

< … >

Uzupełnienie lub poprawka wprowadzona przez wydawcę.

( … )

Uzupełnienie sensu albo odczyt niepewny.

?

Niepewność odczytu lub przekładu.

!

Nietypowy, trudny albo podejrzany zapis.

⸢x⸣

Prawdopodobny odczyt częściowo zachowanego znaku.

4. Terminy paleograficzne

Znak

Podstawowa jednostka pisma klinowego, złożona z jednego lub wielu klinów.

Klin

Pojedynczy ślad wykonany trzcinowym rylcem.

Główka klina

Szerszy, trójkątny początek odcisku.

Ogon klina

Węższy koniec śladu.

Znak złożony

Znak utworzony z dwóch lub większej liczby elementów.

Przykład:

EN.KI

Złożenie logograficzne

Kilka znaków zapisujących jedno pojęcie lub nazwę.

Homofon

Różny znak o tej samej lub podobnej wartości fonetycznej.

Przykład:

du, du2, du3, du4

Polifonia

Jeden znak ma wiele możliwych odczytań.

Przykład:

AN = an, dingir, šamû, ilu

Determinatyw

Znak kategorii, zwykle niewymawiany.

Logogram

Znak zapisujący całe słowo.

Sylabogram

Znak zapisujący sylabę lub część słowa.

Fonetyczny dopełniacz

Element dopisany do logogramu, aby wskazać jego wymowę lub końcówkę.

5. Terminy dotyczące rękopisów

Rękopis

Jedna konkretna kopia utworu.

Skrót: ms.

Rękopisy

Skrót: mss.

Wariant

Różnica między kopiami tekstu.

Skrót: var.

Paralela

Podobny lub identyczny fragment w innym rękopisie albo innym utworze.

Kopia

Tabliczka przepisana z wcześniejszego tekstu.

Egzemplarz

Pojedynczy zachowany obiekt należący do tradycji tekstowej.

Tekst kompozytny

Wydanie łączące kilka rękopisów w jeden ciągły tekst.

Rekonstrukcja

Uzupełnienie brakującego fragmentu na podstawie paralel, gramatyki i kontekstu.

Hapax

Słowo lub forma występująca tylko raz albo bardzo rzadko.

Lekcja

Odczyt konkretnego miejsca w rękopisie.

Emendacja

Poprawka proponowana przez wydawcę, gdy tekst jest błędny lub niemożliwy.

Koniektura

Hipotetyczne uzupełnienie lub poprawa bez pełnego potwierdzenia w rękopisie.

6. Terminy katalogowe

Numer muzealny

Numer nadany tabliczce przez muzeum.

Przykłady oznaczeń:

BM 78941
K. 1234
AO 8196
CBS 12345

BM

British Museum, Londyn.

K.

Numer kolekcji w British Museum, często związany z kolekcją Kouyunjik.

AO

Antiquités Orientales, Luwr.

CBS

Collection of the Babylonian Section, University Museum, Filadelfia.

VAT

Vorderasiatisches Museum, Berlin.

CT

Seria publikacji Cuneiform Texts from Babylonian Tablets in the British Museum.

KBo

Seria tekstów klinowych z Bogazköy/Hattusa.

CDLI

Cuneiform Digital Library Initiative — cyfrowy katalog i biblioteka tabliczek.

7. Terminy wydawnicze

Edycja

Naukowe opracowanie tekstu z transliteracją, aparatem krytycznym i przekładem.

Transliteracja

Zapis znaków klinowych alfabetem łacińskim.

Transkrypcja

Zapis wymowy języka, zwykle bardziej odległy od znaku niż transliteracja.

Przekład interlinearny

Przekład umieszczony wers po wersie lub słowo po słowie.

Przekład filologiczny

Przekład z uwzględnieniem gramatyki, wariantów i niepewności.

Przekład literacki

Płynne tłumaczenie przeznaczone przede wszystkim do czytania.

Aparat krytyczny

Uwagi o wariantach, ubytkach, rekonstrukcjach i innych rękopisach.

Bibliografia

Wykaz wydań, tłumaczeń i badań dotyczących tekstu.

8. Opis tabliczki według standardowego formularza

Numer muzealny:
Miejsce przechowywania:
Materiał: glina
Wymiary:
Stan zachowania:
Liczba kolumn:
Strony: awers/rewers/krawędź
Język:
Pismo:
Okres:
Miejsce pochodzenia:
Gatunek tekstu:
Pierwszy zachowany wers:
Ostatni zachowany wers:
Kolofon:
Bibliografia:

Przykład

Numer: BM 78941
Materiał: glina
Język: akadyjski
Pismo: klinowe, starobabilońskie
Gatunek: mit stworzenia i potopu
Stan: fragmentaryczny
Tekst: Atra-hasis, rękopis częściowy

9. Jak opisać zdjęcie tabliczki

Opis obiektywny

„Na awersie widoczne są dwie kolumny znaków klinowych. Dolna krawędź jest odłamana. Rewers zachował ślady jednej kolumny. W trzecim wersie kolumny pierwszej występuje pęknięcie przecinające dwa znaki”.

Hipoteza

„Układ może odpowiadać tabliczce literackiej, lecz bez porównania z katalogiem nie można ustalić utworu”.

Przekład

Przekładu nie należy tworzyć przed ustaleniem języka, epoki i paraleli.

10. Jak opisać niepewny odczyt

Znak całkowicie nieczytelny

x

Znak częściowo widoczny

⸢AN⸣

Znak odtworzony z paraleli

[AN]

Odczyt niepewny

an (?)

Przekład niepewny

„niebo (?)”

11. Jak cytować tabliczkę

Praktyczny zapis:

BM 78941, obv. ii 12–18

Oznacza:

• tabliczka BM 78941;
• awers;
• druga kolumna;
• wersy 12–18.

Inny przykład:

K. 3375+, rev. iii 4

+ oznacza, że numer może obejmować fragmenty połączone lub przypisane do tego samego rękopisu.

12. Różnica między tłumaczeniem tabliczki a tłumaczeniem utworu

Tłumaczenie tabliczki

Przekład jednego konkretnego obiektu. Zachowuje tylko wersy widoczne na tej tabliczce.

Tłumaczenie utworu

Przekład złożony z wielu rękopisów. Może zawierać wersy, których nie ma na jednym obiekcie.

Przykład

„Atra-hasis” jako utwór ma łączny tekst kompozytny, lecz żadna pojedyncza tabliczka nie musi zawierać całości.

13. Podsumowanie części 35

Część 35 zawiera terminologię:

• tabliczki, awersu, rewersu i kolumny;
• ubytków, pęknięć i rekonstrukcji;
• logogramów, sylabogramów, homofonów i determinatywów;
• rękopisów, paralel, koniektur i emendacji;
• numerów muzealnych i katalogów;
• transliteracji, transkrypcji, przekładu i aparatu krytycznego;
• opisywania konkretnej tabliczki ze zdjęcia.

Następna część obejmie praktyczny formularz pracy z fotografią tabliczki oraz wzorcowe karty odczytu dla tekstu sumeryjskiego i akadyjskiego.